Wyjątkowy jest związek bł. Jana Pawła II z Jasną Górą. Badacze wymieniają ponad sto jego udokumentowanych pielgrzymek do Częstochowy, a są to jeszcze niepełne dane. Karol Wojtyła przyjeżdżał do sanktuarium już jako dziecko z rodzicami oraz w pielgrzymkach parafialnych z Wadowic. Przybywał na Jasną Górę nawet w czasie II wojny światowej, kiedy to młodzież akademicka organizowała konspiracyjne pielgrzymki, aby mimo okupacji hitlerowskiej zachować ich ciągłość - odnotowane są jego pobyty m.in. w 1942 i w 1943 r. Potem jako kapłan, biskup, arcybiskup i kardynał często odwiedzał Matkę Bożą Jasnogórską, której zawierzał każdą swoją posługę. Oczywiście, będąc papieżem, kontynuował to pielgrzymowanie, przybywając tutaj z Watykanu aż sześć razy.

Znawca Jasnej Góry

Bł. Jan Paweł II był doskonałym znawcą Jasnej Góry, najlepiej odczuwającym fenomen tego sanktuarium. Oczami Papieża Polaka mogliśmy i możemy oglądać to wyjątkowe miejsce na polskiej ziemi, gdzie „bije serce Polaków w sercu Matki”. Można powiedzieć, że Papież Polak daje klucz otwierający skarbnicę duchową Jasnej Góry i pozwalający wejść na jej przebogaty dziejowy szlak, ściśle związany z losami Ojczyzny. Tak widzi wyjątkową rolę największego z rodu Polaków prof. Wojciech Kęder, autor nowego przewodnika po sanktuarium, pt. „Jasna Góra z błogosławionym Janem Pawłem II”. Prezentacja tego albumowo-książkowego opracowania miała miejsce 12 listopada br. na Jasnej Górze.

Widziane oczami Jana Pawła II

- Pomysł stworzenia tego specyficznego dzieła dojrzewał bardzo długo, bo to nietypowy przewodnik - wyjaśnia autor. - To książka podejmująca próbę oprowadzenia pielgrzyma po Jasnej Górze, patrząc na nią i jej fenomen niejako oczami Jana Pawła II. Fenomen sanktuarium jest odkrywany podczas wędrówki poprzez dzieje. Zostaje ukazana bardzo bogata warstwa historyczna, a przede wszystkim religijna. Przewodnik stanowi złożenie kilku obszarów. Są to: sacrum odnoszące się do Cudownego Obrazu Matki Bożej, przebogate dzieje Zakonu Paulinów, historia Polski, pełna wątków patriotycznych, oraz kultura sięgająca najwyższych warstw świadomości indywidualnej i narodowej.

Papież o Jasnej Górze

- Szukając inspiracji, sięgnąłem do wypowiedzi Ojca Świętego. To było dla mnie objawienie - wyznaje prof. Kęder. - Jako historyk mogę powiedzieć, że bł. Jan Paweł II miał niezwykle dogłębnie przemyślane sanktuarium jasnogórskie, w którym bywał od bardzo młodego wieku. To miejsce było wpisane w jego życie, mówił przecież, że „nie byłoby Papieża Polaka, gdyby nie było Jasnej Góry”. Teksty bł. Jana Pawła II dotyczące kultu Matki Bożej Częstochowskiej, dziejów Jasnej Góry i roli, jaką pełni ona w życiu narodu i państwa, są - zdaniem autora nowego przewodnika - bardzo trafne i ukazują istotę omawianych problemów. Są to jednocześnie niezwykle piękne treści, wzruszające głęboką, osobistą refleksją. Pomagają zrozumieć Jasną Górę, która jest obecna w życiu każdego Polaka i stanowi wielki narodowy skarb, a naszym zadaniem jest wciąż na nowo go odkrywać. Staje się to możliwe, gdy pomaga wielki miłośnik Jasnej Góry bł. Jan Paweł II. W przewodniku są zaprezentowane wypowiedzi z wszystkich pielgrzymek papieskich na Jasną Górę. Podczas promocji zwrócono uwagę, że nowa publikacja współbrzmi z ważną inicjatywą edytorską, zrealizowaną niedawno przez o. prof. Zachariasza Jabłońskiego, którą stanowią trzy tomy zatytułowane „Jasnogórska Bogarodzica w wypowiedziach błogosławionego Jana Pawła II”. A przewodnik pomaga wypowiedzi papieskie spopularyzować.

Symbol polskości

To za pontyfikatu Papieża Polaka Jasna Góra stała się najbardziej wyróżnionym sanktuarium świata, najczęściej odwiedzanym przez Głowę Kościoła powszechnego, jednocześnie wyrosła do symbolu polskości. Podczas promocji albumu prof. Kęder przytoczył na to wiele historycznych dowodów, ale podzielił się też swoim osobistym zadziwieniem. Miało ono miejsce po raz pierwszy w połowie lat 90. ubiegłego wieku, gdy jako stypendysta Fundacji Jana Pawła II studiował zasoby Archiwów Watykańskich i mógł uczestniczyć w różnych audiencjach papieskich. Pewnego wieczoru znalazł się w Sali Klementyńskiej Pałacu Apostolskiego w dużej grupie pielgrzymów z różnych stron świata. Jakież było jego zaskoczenie, gdy Jan Paweł II tam, daleko od Ojczyzny, pod watykańskim dachem, zaproponował, aby wspólnie zaśpiewać Apel Jasnogórski - modlitwę wieczorną Polaków. Profesor uświadomił sobie wówczas, jak jest to ważny element jednoczący naszych rodaków, których 1/3 żyje poza granicami Polski, na wszystkich kontynentach.

Nieznane fakty

Nowy przewodnik jasnogórski zaskakuje pod wieloma względami. Prezentując zarys dziejów sanktuarium, obejmuje także mniej znane epizody i ciekawostki, zawarte w tekście, w fotografiach i w bogatej, nowoczesnej szacie graficznej. Na zdjęciach możemy zobaczyć np. pomnik cara Aleksandra II, odsłonięty na placu przed Jasną Górą w 1889 r. Dowiadujemy się, że rosyjscy zaborcy metodami administracyjnymi zmusili polskich chłopów do ufundowania tego pomnika z własnych składek, a ci, którzy się opierali, zostali przez władze „surowo upomnieni”. Pomnik stał do 1917 r. w tym miejscu, w którym obecnie wznosi się figura Matki Bożej Niepokalanej, czyli na drodze powitania jasnogórskich pielgrzymów.
W przewodniku opisana jest też historia dotycząca 1909 r., gdy po kradzieży koron i sukienek z Cudownego Obrazu Jasnogórskiego rozniosła się wieść, że car Mikołaj II, ku zdumieniu nie tylko Polaków, nosi się z zamiarem podarowania Jasnej Górze nowych koron. Informacja dotarła do Piusa X przez przebywającego wtedy w Rzymie ks. prał. Adama Stefana Sapiehę. Papież zareagował bardzo szybko i postanowił sam, natychmiast, przekazać Matce Bożej Częstochowskiej nowe korony. Autor przewodnika z wieloma ogólnie nieznanymi szczegółami opisuje tę historię aż do powtórnej koronacji Cudownego Obrazu w 1910 r. papieskimi koronami, dokonanej przez biskupa kujawsko-kaliskiego Stanisława Zdzitowieckiego. A wśród pielgrzymów będących świadkami tego wydarzenia znaleźli się Władysław Reymont oraz Włodzimierz Przerwa-Tetmajer, który poświęcił tej uroczystości tryptyk pt. „Apoteoza Koronacji Cudownego Obrazu”. To wszystko zapisane jest na kartach przewodnika jasnogórskiego.
Również w najnowszych dziejach zdarzały się próby nie tylko zawłaszczania Jasnej Góry, ale także odcinania sanktuarium od pielgrzymów i mieszkańców Częstochowy. Widoczne są jeszcze ślady przejścia podziemnego przy parkach podjasnogórskich, które miało być wąskim gardłem dla utrudzonych wielkich rzesz pątników, będących już u celu swojego pielgrzymowania. Budowę przejścia odcinającego Jasną Górę od miasta rozpoczęto w kilka miesięcy po pierwszej pielgrzymce Ojca Świętego Jana Pawła II do Polski, w 1979 r. Autor nowego przewodnika sięgnął też do nieco odleglejszych nieznanych faktów, z lat 50., gdy powstawały plany wybudowania osiedla mieszkalnego na placu przed sanktuarium. Wysokie blokowiska miały zasłonić Jasną Górę, a ścieżki do niej miały zarosnąć.

Korowód wielkich ludzi

Przewodnik jasnogórski prof. Kędera odkrywa wiele warstw poznawczych. Możemy m.in. zobaczyć korowód świętych, sławnych ludzi z całego świata i wielkich Polaków, którzy przeszli przez nasze narodowe sanktuarium. Pokazany jest np. wpis do Księgi Pamiątkowej z 15 lipca 1918 r. abp. Achille Rattiego - wizytatora apostolskiego w Rzeczypospolitej, później nuncjusza apostolskiego, wreszcie papieża Piusa XI, który był wielkim przyjacielem Polaków. To ten papież ozdobił kaplicę papieską w Castel Gandolfo freskami przedstawiającymi obronę Jasnej Góry przed Szwedami w 1655 r. i Cud nad Wisłą w 1920 r., a obraz Matki Bożej Jasnogórskiej umieścił w ołtarzu tej kaplicy. Z przytoczonej w przewodniku wypowiedzi dowiadujemy się, że kochał naród polski „z powodu jego pięknej prostoty ducha”. „Jestem przyjacielem Polski. Gotów jestem tu na całe życie pozostać, a nawet nic nie miałbym przeciwko temu, aby na waszej ziemi złożono kości i prochy moje” - to słowa przyszłego papieża Piusa XI.

Nowoczesny przewodnik

Wiele podobnie niesamowitych historii, faktów, cytatów i zdjęć znajdziemy w nowym jasnogórskim przewodniku. A sprzyja temu nowoczesna redakcja i forma graficzna dzieła, co na spotkaniu promocyjnym omówił o. Dariusz Cichor - definitor generalny Zakonu Paulinów, a potwierdził o. Jan Pach, prezentując nowe dzieło na tle najważniejszych przewodników jasnogórskich, które ukazały się do tej pory. Organiczną częścią wszystkich rozdziałów przewodnika prof. Kędera jest leksykon jasnogórski, obejmujący ponad 500 haseł biograficznych i rzeczowych, dotyczących bezpośrednio lub pośrednio Jasnej Góry. Można zauważyć, że całość przypomina aktywną stronę internetową, gdzie wystarczy kliknąć, aby uzyskać potrzebne wiadomości. W przewodniku rolę komputerowego klawisza „Enter” pełnią ramki, boksy, aple, rozbudowane opisy do zdjęć, zawierające dodatkowe informacje, zredagowane jak w leksykonie. Z pewnością jest to forma, która zainteresuje szczególnie młodego pielgrzyma jasnogórskiego i badacza dziejów sanktuarium.
W części przewodnikowej dzieła, gdzie zaprezentowane są poszczególne obiekty Jasnej Góry, czytelnik może jakby w ruchu prześledzić, wędrując poprzez dzieje, zmiany w obrębie zespołu zabudowań sanktuaryjno-klasztornych. Oglądając współczesne obiekty, dowie się, gdzie mieściła się np. dawna apteka zakonna, gdzie były pokoje królewskie, drukarnia jasnogórska czy domy muzykantów.
Cechą wyróżniającą tę wyjątkową publikację jest, oczywiście, zauważony wcześniej fakt, że teksty bł. Jana Pawła II stanowią w przewodniku podstawowe tworzywo interpretacyjne fenomenu jasnogórskiego. A do tego dołożona jest wartka narracja historyczna prof. Wojciecha Kędera, historyka i socjologa, wykładowcy na Uniwersytecie Papieskim Jana Pawła II w Krakowie oraz na Uniwersytecie Jana Kochanowskiego w Kielcach. Merytorycznymi konsultantami dzieła są paulini: o. Dariusz Cichor i o. Stanisław Rudziński. Fotografie opublikowane w książce pochodzą m.in. z Archiwum Klasztoru Paulinów na Jasnej Górze i Jasnogórskiej Fundacji „Pro Patria”. Przewodnik wyszedł nakładem Wydawnictwa Zakonu Paulinów PAULINIANUM.
Pozostaje mam wyruszyć na zwiedzanie Jasnej Góry z bł. Janem Pawłem II, otwierając jej zakamarki papieskim kluczem, skrytym w tym wyjątkowym przewodniku.

Wojciech Kęder, „Jasna Góra z błogosławionym Janem Pawłem II. Przewodnik po sanktuarium Matki Bożej Częstochowskiej wraz z zarysem historii Jasnej Góry”, PAULINIANUM - Wydawnictwo Zakonu Paulinów, Jasna Góra, ul. ks. A. Kordeckiego 2, 42-225 Częstochowa, tel. (34) 377-72-22, 501-360-191.