Pojawienie się w Kościele, w dwudziestoleciu międzywojennym, Akcji Katolickiej w formie organizacji, było zasługą papieża Piusa XI. Dewizą jego pontyfikatu było: "Pax Christi in regno Christi" (Pokój Chrystusa w Królestwie Chrystusa). Słowa te zawarł papież już w swojej pierwszej encyklice Ubi arcano Dei, z 23 grudnia 1922 r. Przedstawił w niej najpierw ocenę świata, w którym dostrzegał wzrastające nastroje wrogości, nienawiść między narodami, walkę klas i partii politycznych, chciwość, rządzę władzy, terror i przemoc oraz osłabienie życia rodzinnego i upadek obyczajów. Przyczyną tego było - zdaniem papieża - usunięcie autorytetu Boga i porzucenie zasad Ewangelii z życia indywidualnego i społecznego. Dlatego rzucił wezwanie, by powrócić do Chrystusa, przywrócić Jego pokój, jako źródło porządku prawa i władzy oraz słuchać nakazów Kościoła, który jest nauczycielem i stróżem tychże praw. Do tego dzieła odnowy wzywał papież duchowieństwo i wiernych, którym polecał, aby podjęli wspólny wysiłek budowania Królestwa Bożego na ziemi i potraktowali to zadanie jako "główny obowiązek urzędu pasterskiego i życia chrześcijańskiego".

Pius XI wyjątkowo mocno doceniał w Kościele rolę katolickich ruchów masowych. Widział w nich skuteczną siłę, zdolną podjąć dzieło rechrystianizacji obyczajów i krzewienia zasad chrześcijańskich w życiu indywidualnym i publicznym. Takim właśnie ruchem masowym miała być Akcja Katolicka, dla której papież ten nakreślił zasadnicze zręby normatywne i instytucjonalne.

Istotę Akcji Katolickiej, ujętą w formie definicji, zawarł Pius XI w liście do Steenberg-Engering, przewodniczącej Międzynarodowej Unii Kobiet Katolickich w Hadze, z dnia 30 lipca 1928 r., w którym ruch ten określił jako "udział świeckich w hierarchicznym apostolstwie

Kościoła dla obrony zasad religii i moralności oraz rozwijania zdrowej i pożytecznej akcji społecznej pod przewodnictwem hierarchii kościelnej - ponad wszystkimi partiami politycznymi i niezależnie od nich - celem odnowienia życia katolickiego w rodzinie i społeczeństwie" . Natomiast idee i zasady Akcji Katolickiej papież ten sprecyzował i rozwinął w liście Quae nobis z 12 listopada 1928 r., adresowanym do kard. Adolfa Bertrama, w którym określił ją jako inicjatywę duchową, religijną i społeczną oraz apolityczną, zbudowaną na podstawach organizacyjnych i powołaną w celu kształtowania życia ludzkiego według zasad wiary. Nakreślony przez papieża program stał się odtąd nową metodą apostolskiego działania Kościoła w świecie. Działania te miały stanowić już nie tylko formę obrony przed niebezpiecznymi dla Kościoła zjawiskami, ale przede wszystkim rodzaj "ofensywy", celem wprowadzenia wartości ewangelicznych w życie indywidualne i zbiorowe.

Dla Akcji Katolickiej określono dwa zasadnicze cele: wychowanie i przygotowanie członków do apostolstwa oraz ukazanie im konkretnych terenów pracy apostolskiej. "Akcja Katolicka - mówił Pius XI - nie polega jedynie na dbaniu o osobistą doskonałość chrześcijańską, co jednak jest oczywiście zadaniem pierwszym i najgłówniejszym, lecz także na rozwijaniu prawdziwego apostolstwa, dostępnego dla katolików każdego stanu i klasy". W ten sposób Akcja Katolicka miała się stać " szczególnym narzędziem Opatrzności w pracach Kościoła".

Akcja Katolicka, w myśl założeń Piusa XI, stała ruchem międzynarodowym, zachowując jednak w poszczególnych krajach lokalną specyfikę. W krajach Europy Zachodniej istniały zasadniczo dwa rodzaje Akcji Katolickiej. We Francji, Belgii, Holandii i Niemczech opierała się ona na istniejących już stowarzyszeniach kościelnych, zaś we Włoszech, Hiszpanii i Polsce organizowano ją na bazie czterech nowych stowarzyszeń stanowych, tzw. kolumn (mężczyźni, kobiety, młodzież męska i młodzież żeńska) .

Główne założenia ideowe i organizacyjne Akcji Katolickiej we Włoszech zawarł Pius XI w encyklice Ubi arcano Dei z 23 grudnia 1922 r. Już 2 października tegoż roku, sekretarz stanu kard. Piotr Gasparri przedłożył ordynariuszom włoskim papieskie projekty ustroju Akcji, a 30 listopada tego roku papież powołał Radę Centralną dla kierowania działalnością tej organizacji w całym kraju. Rada Centralna ułożyła nowy statut, który zatwierdził papież 2 października 1923 r. Statut określał ustrój organizacyjny Akcji, jednolity dla całego kraju, akcentował ścisłą łączność jej stowarzyszeń z centralą krajową oraz ich zależność od hierarchii kościelnej, a także apolityczność całego ruchu. Akcja miała stanowić, poprzez udział w niej katolików świeckich, dopełnienie zadań apostolskich, podejmowanych przez hierarchię kościelną.

Cztery stany naturalne (mężczyźni, kobiety, młodzież męska i młodzież żeńska) były skupione w następujących organizacjach Akcji: Włoski Katolicki Związek Mężczyzn, Towarzystwo Włoskiej Młodzieży Katolickiej i Włoski Katolicki Związek Uniwersytecki oraz Włoskie Katolickie Studentki, Włoska Katolicka Młodzież Żeńska i Katolicki Związek Kobiet Włoskich, tworzące Włoski Katolicki Związek Kobiecy. W strukturach organizacyjnych Akcji istniały, obok stowarzyszeń, instytuty (rady): Centrala Krajowa Centrale Diecezjalne i Komitety Parafialne - jako komórki kierownicze i koordynujące działalność stowarzyszeń. Stowarzyszenia działały w oparciu o własne statuty i regulaminy, w ramach pełnego samorządu i pewnej autonomii. Nad ich działalnością czuwali asystenci, mianowani przez władzę kościelną.

Treści ideowe włoskiej Akcji Katolickiej, jak również jej struktury organizacyjne, były w pełni dziełem Piusa XI. Przy jego udziale układano statuty dla władz centralnych Akcji i dla jej stowarzyszeń. Dlatego włoska Akcja Katolicka uchodziła za wzorzec dla innych krajów, m. in. dla Kościoła w Polsce. Uważano bowiem, że właśnie Włochom, dzięki bezpośrednim wpływom papieża, udało się wypracować najbardziej optymalny model Akcji Katolickiej.

cdn.