W 2001 r. Nagroda Nobla obchodzi swój okrągły jubileusz - 100. rocznicę ogłoszenia pierwszych nominacji. Od 1901 r. przypomina ona światu o niezwykłym Szwedzie - Alfredzie Bernhardzie Noblu, który będąc wynalazcą wielu środków wybuchowych, przyczyniających się również do unicestwiania istot ludzkich, cały swój majątek przeznaczył na rozwój fizyki, chemii, medycyny, literatury i pacyfizmu, czyli zbliżenia między narodami, rozbrojenia i krzewienia idei trwałego pokoju na świecie. Nobel wyraził swoją ostatnią wolę, podpisując testament w Klubie Szwedzko-Norweskim w Paryżu. Testament jego był zwięzły i jasno sformułowany. Spadkobiercą i dysponentem została Szwedzka Akademia Nauk i Parlament Norweski w zakresie pokojowej Nagrody Nobla.

Geneza Nagrody Nobla

A wszystko zaczęło się, jak przypominają publicyści i historycy, od bliskiego związku z piękną baronową z Austrii, w której kochał się przez lata Nobel, i zaskakującego nekrologu. Bertha von Suttner była głęboko przejęta ideą pokoju między narodami i wyraźnie zainspirowała Nobla, by swoją fortunę ukierunkował na służbę ludziom i światu. Inny ważny epizod, który - jak się wydaje - przesądził o decyzji wynalazcy - to nekrolog, który ukazał się pewnego dnia w 1888 r. Nobel ku swemu zdumieniu przeczytał we francuskiej gazecie wiadomość o własnej śmierci. Pomyślał, że chodziło o jego brata, który umarł niedawno i pomieszano tylko imiona. Gdy jednak przeczytał tytuł Umarł sprzedawca śmierci, wiedział, że dotyczy to jego. Był to dla Nobla szok. Zanurzony w codzienności, w pracy wynalazczej i administracji 90 fabryk w 20 krajach, nie zastanawiał się, czemu służy jego aktywność. Tak więc inspiracyjną rolę dla ustanowienia nagrody spełniły zawarte wówczas w życiorysie oceny. Decyzję Nobla przypieczętowała więc pomyłka redaktora czasopisma. Alfred Nobel zapragnął, aby jego nazwisko nie kojarzyło się tylko ze śmiercią i postanowił przekazać duże pieniądze nie spadkobiercom, ale na Fundację. Człowiek, którego majątek oceniano na 33 mln szwedzkich koron, postanowił zostawić go w spadku najwybitniejszym naukowcom i tym, którzy najbardziej przyczyniają się do zapanowania pokoju na świecie przez dialog i pojednanie. Co roku na każdego laureata Nagrody Nobla czeka blisko milion dolarów oraz prestiż i sława, które nie mają sobie równych na świecie.
Chcielibyśmy podzielić się garścią refleksji o Pokojowej Nagrodzie Nobla przyznawanej w Oslo przez pięcioosobowy Komitet składający się z profesorów i polityków wybieranych przez Parlament Norweski. To tutaj, w Instytucie Nobla, w niewielkim XIX-wiecznym budynku usytuowanym w sąsiedztwie królewskiego pałacu, zapadają ostateczne werdykty. Tu analizuje się przez wiele miesięcy wszystkie zgłoszenia napływające z całego świata. Ostatnio każdego roku zgłaszano nawet ponad sto osób.

Kto może zgłaszać kandydatów?

Propozycje zgłaszać mogą obecni i byli członkowie Komitetów Noblowskich, parlamentarzyści, premierzy i ministrowie, członkowie Trybunału w Hadze i Międzynarodowego Biura Pokoju i Instytutu Prawa Międzynarodowego, profesorowie prawa, politologii, historii i filozofii oraz wszyscy, którzy otrzymali Nagrodę Nobla.
Pamiątkowe medale, które otrzymują nobliści, wykonane są ze złota. Laureaci różnych dyscyplin (w dziedzinie ekonomii, medycyny, literatury, fizyki i chemii oraz za zasługi dla sprawy pokoju) dostają medale różniące się od siebie. Jedną stronę każdego z nich ozdabia podobizna Nobla, a na drugiej widoczny jest symbol danej dziedziny - np. Nobel dla Medycyny przedstawia bóstwo medycyny, trzymające w ręku księgę, które obmywa ranę dziewczyny; dla Literatury - młodego poetę, który słucha muzy grającej na lirze i zapisuje jej pieśni; a Nagroda Pokojowa przedstawia trzech mężczyzn w symbolicznym uścisku braterstwa i pokoju. Polskimi laureatami Nagrody Nobla są: Maria Skłodowska-Curie (dwukrotnie), Henryk Sienkiewicz, Władysław Reymont, Czesław Miłosz, Lech Wałęsa, Wisława Szymborska.

Nobliści urodzeni w Polsce...

W cennej książce pt. Poland An Illustrated History autorstwa Ivo Cypriana Pogonowskiego (Hippocrene Books Inc., New York, 2000) znaleźć można listę noblistów, którzy urodzili się na ziemi polskiej. Bywają różne koncepcje przypisywania narodowości. Funkcjonuje tzw. prawo ziemi (np. w USA) i prawo krwi (m.in. wśród Żydów i Niemców) . Istnieje tradycja żydowska, że dziecko Żydówki będzie zawsze Żydem bez względu na to, gdzie się urodziło i kto był jego ojcem. Takim stawianiem kwestii otwiera się puszkę Pandory i żywą dyskusję. Na jakiej podstawie powinno określać się narodowość - czy jedynie na podstawie genów, a nie wychowania, kultury i samoidentyfikacji?
A oto interesująca lista noblistów urodzonych w Polsce, sporządzona przez historyka Ivo Cypriana Pogonowskiego zamieszkałego w USA: Maria Skłodowska-Curie (1903, fizyka), Henryk Sienkiewicz ( 1905, literatura), Albert Abraham Michelson (1907, fizyka), Maria Skłodowska-Curie (1911, chemia), Walther Herman Nernst (1920, chemia), Władysław S. Reymont (1924, literatura), Tadeusz Reichstein (1950, medycyna), Maria Goeppert-Mayer (1963, fizyka), Andrew V. Schally ( 1977, medycyna), Isaac Bashevis Singer (1978, literatura), Menachem Begin (1978, pokojowa), Czesław Miłosz (1980, literatura), Ronald Hoffmann (1981, chemia), Lech Wałęsa (1983, pokojowa), Klaus von Klitzing (1985, fizyka), Georges Charpak (1992, fizyka), Szimon Peres ( 1994, pokojowa), Joseph Rotblat (1995, pokojowa), Wisława Szymborska ( 1996, literatura).
Warto sięgnąć do nieznanych nam życiorysów i prześledzić, w jakiej kulturze wzrastali ci niżej przedstawieni zdobywcy Nobla i jak ukształtowała się ich osobowość.
Według I. C. Pogonowskiego, 19 razy uzyskały tę prestiżową nagrodę osoby urodzone w Polsce. Kto będzie dwudziesty, biorąc pod uwagę aspekt urodzenia na ziemiach polskich?
Komitety Noblowskie nie tłumaczą się przed nikim i nie zmieniają swego werdyktu, niezależnie od tego, czy decyzje wydają się niesłuszne, czy wręcz szokujące. Niektóre postanowienia wywoływały nawet sprzeciwy ze strony głów państw. Mało na przykład znana jest sprawa, że niewiele brakowało, by jednym z kandydatów do pokojowej nagrody w 1939 r. był Adolf Hitler. Mimo że rozwścieczony przyznaniem w 1935 r. Nagrody Pokojowej swemu przeciwnikowi (zamkniętemu w obozie koncentracyjnym - Carlowi von Ossietzky´emu) - ogłosił dekret nie pozwalający Niemcom przyjmowania Nagrody Nobla. Zakaz przyjmowania Nagrody Nobla kontynuowali później komuniści. Władze PRL też protestowały po przyznaniu Nobla przewodniczącemu "Solidarności" - L. Wałęsie. Do Instytutu Nobla w Oslo wpłynęła nota protestacyjna rządu PRL. Podobnie było z pisarzami Borysem Pasternakiem i Aleksandrem Sołżenicynem.
Zdarzają się też odmowy przyjęcia Nagrody Nobla. Zrezygnował np. pisarz Jean Paul Sartre i komunistyczny minister z Wietnamu Północnego Le Duc Tho.