Wielu egzegetów twierdzi, że słowo „kapłan” w dosłownym znaczeniu odnosi się w chrześcijaństwie jedynie do Jezusa Chrystusa. W szerszym znaczeniu kapłanem jest ten, kto pomaga ludziom podtrzymywać wiarę w istnienie Boga, ale też mówi o istnieniu zła.
W epoce aggiornamento Kościoła (posoborowej odnowy) zostały wydane 3 ważne dokumenty dotyczące kapłaństwa służebnego: „Dekret o posłudze i życiu kapłanów” (1967 r.), adhortacja apostolska „Pastores dabo vobis” (1992 r.) oraz „Dekret o posłudze i życiu prezbiterów” (2002 r.). Wszystkie dokumenty zwracają uwagę na wierność Chrystusowi. Potwierdza to też wybrane przez Benedykta XVI hasło Roku Kapłańskiego: „Wierność Chrystusa, wierność kapłana”. Wierność Chrystusowi jest istotą kapłaństwa, czyli posługiwania ludziom.
Według badań Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego zdecydowana większość respondentów dostrzega u polskich księży pozytywne cechy, jak: komunikatywność, otwartość, umiejętność słuchania, służenie dobrą radą, a 17,8% respondentów wymienia: uczciwość, szczerość, sprawiedliwość i zaufanie. Można powiedzieć, że wierni widzą w księdzu przede wszystkim powiernika, człowieka, którego można obdarzyć zaufaniem, który potrafi wysłuchać, zrozumieć i służyć radą. Co ciekawe, cenią także jego otwartość na różne sposoby myślenia. Życzeniem wiernych jest, aby ksiądz był wobec nich przede wszystkim: uczciwy, dobry, życzliwy, serdeczny i przyjazny. Tym, co może budzić niepokój, to - zdaniem respondentów - materializm duchowieństwa (16,6%) oraz skąpstwo, zachłanność, wywyższanie się i zarozumiałość.
Według różnych badań, m.in. CBOS, aż 95% Polaków uważa się za wierzących. Warto pamiętać, że w Polsce niemal 50% wierzących systematycznie uczestniczy w niedzielnej Mszy św. (31% praktykuje niesystematycznie, a 19% rzadko).
To, co może niepokoić w polskiej religijności, to brak powiązania wiary z życiem codziennym (46%). Wyrazem pewnego nieuświadomienia jest też utożsamianie instytucji Kościoła z duchowieństwem (26%). Z drugiej jednak strony należy zaznaczyć, że dla niemal 3 Polaków Kościół katolicki jest bardzo ważny w życiu, dlatego darzą go zaufaniem i szacunkiem. Niemal połowa badanych zgadza się, że Kościół powinien zabierać głos w sprawach społecznych, zwłaszcza w dobie obecnego kryzysu ekonomicznego, m.in. zachęcać ludzi do wzajemnej pomocy, solidarności. I chociaż Kościół może w obecnej sytuacji społeczno-politycznej być posądzany o „wtrącanie” się do polityki, to jednak jest na tyle silny, że nie potrzebuje szukać poklasku u żadnej partii politycznej, ale mówić otwarcie o sprawach społecznych.
Na uwagę zasługuje też fakt, że w Polsce wciąż utrzymuje się wysoki poziom powołań kapłańskich, jak również to, że wciąż przybywa świeckich zaangażowanych w życie Kościoła. O sile polskiego katolicyzmu świadczą m.in.: spotkanie młodzieży nad Lednicą, silny nurt muzyki chrześcijańskiej czy rozwinięte duszpasterstwo młodzieżowe.
Do refleksji może z kolei skłaniać wypowiedź respondentów postrzegających parafię tylko jako instytucję świadczącą usługi religijne (27%) oraz przekonanie o nieufności Kościoła do kobiet (45%). Pocieszającym natomiast jest fakt, że Kościół uczciwie rozlicza się z przeszłością (38%).
Mocną stroną polskiej wiary jest jej tradycyjny charakter. Z tym stwierdzeniem zgadzają się nie tylko osoby starsze, lecz także młode (58%). W tym pojęciu mieści się zapewne tradycja przekazywania wiary z pokolenia na pokolenie i ludowe formy pobożności (silny kult maryjny, pielgrzymki do sanktuariów) oraz powiązanie wiary z przynależnością narodową. Warto podkreślić, że ten rodzaj religijności - w starciu z zaborcami i komunizmem - okazał się dla naszego narodu bardzo skuteczny. Dzięki zakorzenieniu wiary w życiu narodu, przenoszeniu jej z pokolenia na pokolenie nasza polska religijność nie jest podobna do religijności Europy Zachodniej, gdzie nie ma raczej miejsca dla Boga, ale jest za to miejsce np. dla astrologii. Trzeba tu zauważyć, że uprawianie astrologii jest grzechem ciężkim. Pan Bóg wybaczył Dawidowi cudzołóstwo i zabójstwo, ale nie wybaczył Saulowi, iż, chcąc dowiedzieć się o wynik walki z Filistynami, poszedł w tej sprawie do wróżki wywołującej duchy (2 Sam 2, 13; 1 Krl 10, 13-14).
Na kanwie tych badań socjologicznych rodzi się pytanie: Jakie są mocne i słabe strony polskiego katolicyzmu? Polski katolicyzm jest zaprzeczeniem tezy, iż laicyzacja idzie w parze z modernizacją społeczeństwa. Do pozytywów należy zaliczyć Pokolenie JPII, rozumiane jednak jako „międzynarodowy fenomen wspólnoty ludzi, którzy świadomie przyjęli nauczanie Papieża i chcą je wcielać w życie”.
Słabością polskiego katolicyzmu jest kryzys przywództwa w Kościele, jaki zrodził się po śmierci Jana Pawła II oraz model katolicyzmu niechętnego modernizacji. Słabością jest też skłonność do zamiatania pod dywan trudnych spraw oraz niechęć do twórczych poszukiwań duszpasterskich.
Kościół będzie skutecznie działał tylko wtedy, gdy wejdzie weń na wzór Chrystusa. Jego działalność musi być zakorzeniona w Ewangelii. Bez Ewangelii Kościół przestaje być lumen gentium - światłem narodów.