Rok Jubileuszowy 2025 oraz wizyta papieża Leona XIV na tych ziemiach na nowo obudziły zainteresowanie starożytnym kontekstem kultury, w której formułował się chrześcijański Symbol wiary, tzw. Credo, a także gdzie spisano większą część Nowego Testamentu.

Po śladach

Święty Łukasz Ewangelista, który sam pochodził z Azji Mniejszej (dzisiejsza Turcja), oparł swoją Ewangelię na opowieściach ludzi, którzy osobiście słuchali nauki Jezusa i byli naocznymi świadkami cudów oraz uzdrowień, których On dokonywał. Badacze Pisma Świętego datują powstanie tych tekstów na ostatnie dekady I wieku. Miejscem ich powstawania był prawdopodobnie jeden z głównych ośrodków prężnego już wówczas, chociaż nadal nieuznanego oficjalnie chrześcijaństwa, tzn. Antiochia, Efez bądź Smyrna. Podobnie Ewangelia według św. Jana powstała w Efezie, gdzie Apostoł był biskupem. Dwie pozostałe Ewangelie synoptyczne powstały w dwóch innych ważnych dla historii chrześcijan ośrodkach – Mateusza w Jerozolimie, a Marka w Rzymie. Większość tekstów listów apostolskich, nawet jeśli została zredagowana ostatecznie w Rzymie, powstawała jednak w kontekście wspólnot Azji Mniejszej i zapisywała semicki przekaz nauki Jezusa w języku, którym się wówczas posługiwano, tj. greckim, będącym nośnikiem innej, hellenistycznej kultury.

Pewnego rodzaju podobieństwo odnajdziemy także w analizach badaczy Starego Testamentu, którego większość włączonych do kanonu ksiąg została napisana w językach hebrajskim i aramejskim (tylko nieliczne teksty napisane w języku greckim zostały także uznane za natchnione). Mimo że wyrażały one wiarę narodu żydowskiego, nie powstawały jedynie na obszarze językowo, kulturowo i religijnie należącym do tej wspólnoty.

Dzieje ludu wybranego w dużym uproszczeniu kojarzymy z terenami tzw. Żyznego Półksiężyca, z centrum wokół historycznej Palestyny, ale rozciągającymi się od Egiptu aż po Mezopotamię. Księgi Starego Testamentu spisywane na dworach władców judzkich i izraelskich to zapis o wiele dłuższej tradycji ustnej, sięgającej czasów Abrahama i prowadzącej nas na obszar dorzecza Eufratu i Tygrysu. Zanim na tereny te przybyły ludy semickie, rozwijały się tam potężne cywilizacje, które wykształciły własne pismo oraz wysoką kulturę, a ich dziedzictwo wpisało się na stałe właśnie w dzieje narodu wybranego. Przykładem może być mezopotamski epos o Gilgameszu. Odnajdujemy w nim opis wydarzenia, które prawie w całości zostało wiernie powtórzone ok. tysiąca lat później w Księdze Rodzaju, w opisie biblijnego potopu ludzkości. Cywilizacje i języki Mezopotamii miały ogromny wpływ na kształtowanie się żydowskiej apokaliptyki, zwłaszcza po okresie tzw. niewoli babilońskiej. Pełna rozmachu zabudowa miejska oraz symbole religijne umieszczane na licznych, równie monumentalnych świątyniach babilońskich posłużyły później autorom ksiąg biblijnych jako symbole potęg duchowych.

Łatwiej też było skojarzyć opowieść o biblijnej wieży Babel, gdy miało się w pamięci babilońskie świątynie – tzw. ziggurat – budowane w kształcie piramidy.

Babilończycy po podbiciu Mezopotamii przejęli pismo klinowe, którym posługiwali się wcześniejsi mieszkańcy tych terenów – Sumerowie. Z czasem, gdy zaczęto tworzyć zespoły kresek pionowych, poziomych i ukośnych, ustąpiło ono miejsca pismu sylabowemu, a ostatecznie dało początek literowemu pismu aramejskiemu, które stało się językiem Biblii.

Bitwy Starego Testamentu

Tereny starożytnej Mezopotamii to nie tylko obszar rozwoju języka i architektury, to także wielkie pola bitewne i liczne wojny o strefy wpływów w regionie. Dorzecze Eufratu i Tygrysu, rzek kończących swój bieg dopiero w Zatoce Perskiej, umożliwiało żeglugę, wymianę handlową oraz zapewniło bogactwo płodów rolnych, a to podnosiło atrakcyjność tych ziem.

Na kartach Starego Testamentu obok wielu bitew stoczonych przez naród wybrany z okolicznymi sąsiadami pojawiają się też wzmianki o wielkich bataliach między władcami ówczesnych imperiów, zwłaszcza tych, które zagrażały Izraelowi ze względu na niebezpieczeństwo synkretyzmu religijnego. Wśród największych wrogów czystości wiary Izraela najczęściej pojawiają się władca Egiptu – faraon Neko II oraz król Babilonu – Nabuchodonozor. Zarówno prorok Izajasz, jak i prorok Jeremiasz przestrzegają władców izraelskich przed aliansem politycznym z tymi mocarstwami.

Na obszarze współczesnej Turcji rozegrała się jedna z ważnych bitew między potęgami Egiptu i Babilonu. W 605 r. przed Chr. wojska babilońskie pod wodzą Nabuchodonozora pokonały pod Karkemisz (tureckie Karkamiş w prowincji Gaziantep) armię egipską dowodzoną przez faraona Neko II.

Ten sam faraon 4 lata wcześniej walczył z Judejczykami pod wodzą króla Jozjasza pod Megiddo. Królestwo Judy zostało w tej bitwie pokonane, a król Jozjasz – zabity, co w konsekwencji sprowadziło na Palestynę i cały obszar południowej Syrii dominację Egiptu. Sytuację tę miała odwrócić właśnie bitwa pod Karkemisz.

O ile stanowisko archeologiczne w Megiddo (dzisiejszy Izrael) dzięki eksploracji międzynarodowych zespołów archeologów i wyraźnemu wsparciu finansowemu Państwa Izrael to dziś jedne z lepiej odkrytych i opisanych twierdz oraz pól bitewnych, to niestety, dostępność Karkemisz jest utrudniona przez fakt, że miasto to po upadku Imperium Ottomańskiego i podzieleniu terenu między Syrię i Turcję stało się miastem granicznym. Większość pozyskanych podczas wykopalisk artefaktów została przejęta przez Muzeum Brytyjskie w Londynie, niektóre udało się ocalić i zachować w Muzeum Kultur Anatolijskich w Ankarze, a część jest jeszcze ukryta pod ziemią. Dzięki dalszemu uporowi i determinacji badaczy odsłonięty został dla ludzkości kolejny dokument historii. Jest nim odkryta w 2013 r. stela Nabuchodonozora.

Stacjonujące w miasteczku wojsko oraz bliska lokalizacja kolejki bagdadzkiej nie zniechęcają do przybywania do Karkemisz także archeologów biblijnych, którzy na obszarze Ziemi Świętej Kościoła zaznaczają kolejne momenty pisania historii Boga z człowiekiem – tym razem na kartach Starego Testamentu...