Świat współczesny charakteryzuje się wielokulturowością i multireligijnością. Ludzie różnych narodów, kultur i religii mieszkają zarówno w stolicach państw i metropoliach, jak i w dużych oraz małych miastach czy też osadach. Szkoły coraz częściej mają charakter wieloetniczny oraz wielokulturowy, podobnie parafie Kościoła katolickiego. Media odgrywają ważną rolę w kształtowaniu postaw ludzi różnych kultur wobec siebie. Sytuacja ta stanowi wielkie wyzwanie dla wszystkich społeczności doby współczesnej – narodowych i etnicznych – żyjących w Polsce. W kolejnym odcinku cyklu prezentujemy następne, będące ważną częścią krajobrazu współczesnej Polski.

Niemcy

Relacje polsko-niemieckie sięgają początków państwa polskiego. Przez wieki zdominowane były przez wojny. W czasie rządów Kazimierza III Wielkiego (XIV wiek) doszło do istotnej przemiany struktury ludnościowej Polski. Obok jednolitej kulturowo ludności pochodzenia lechickiego na ziemiach polskich zaczęli się licznie osiedlać m.in. Niemcy. Wzajemne stosunki między narodami zdominowały trudne w dziejach Polski wydarzenia: zabory, germanizacja, wreszcie – okupacja. Po wojnie, zwłaszcza w drugiej połowie XX wieku, nastąpiły zmiany struktury ludnościowej w Polsce, m.in. na skutek wysiedlania ludności niemieckiej z Warmii i Mazur, z Górnego i Dolnego Śląska. Z kolei liczne żeńskie zakony i zgromadzenia zakonne były deportowane do Niemiec. W latach 70. XX wieku zdarzały się natomiast nieliczne emigracje Niemców z NRD do Polski, motywowane chęcią wyzwolenia się spod komunistycznej opresji tego pierwszego państwa.

Obecnie Niemcy stanowią w Polsce najliczniejszą mniejszość narodową. Zamieszkują przede wszystkim rejony południowo-zachodnie (Śląsk), północno-zachodnie (Pomorze, Kujawy) oraz północno-wschodnie (Warmia i Mazury).

W czasie Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań w 2011 r. narodowość niemiecką zadeklarowało 144 238 obywateli polskich. Najwięcej Niemców mieszkało wówczas w województwach opolskim, śląskim i warmińsko-mazurskim. Według powyższego spisu, 96 461 osób zadeklarowało używanie języka niemieckiego w domu, przede wszystkim we wschodnich oraz centralnych gminach województwa opolskiego, a także w południowo-zachodniej części województwa śląskiego. W wielu szkołach tych województw dla uczniów mniejszości niemieckiej dodatkowo nauczany jest język niemiecki. Dla ponad trzydziestu gmin tych województw administracja wprowadziła – obok istniejących polskich – dodatkowe nazwy miejscowości w języku niemieckim.

Szczególną rolę w zakresie ochrony oraz rozwoju języka niemieckiego w Polsce odgrywa Związek Niemieckich Stowarzyszeń Społeczno-Kulturalnych w Polsce z siedzibą w Opolu. Do tego związku należą towarzystwa z kilku województw oraz miast (Wrocław, Zielona Góra, Piła, Bydgoszcz, Kwidzyn). Działalność prowadzą też opolskie Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej czy Niemieckie Towarzystwo Oświatowe, Stowarzyszenie Mazurskie Związek Polsko-Niemiecki w Olsztynie, Śląskie Stowarzyszenie Samorządowe w Leśnicy. Mniejszość niemiecka ma swojego przedstawiciela w parlamencie RP, w Polsce publikowana jest prasa w języku niemieckim, działają portale internetowe, w tym radio internetowe. Wśród licznych imprez kulturalnych szczególną rolę odgrywa Festiwal Kultury Mniejszości Niemieckiej w Polsce – największe spotkanie Niemców w Polsce.

Niemcy mieszkający w naszym kraju w większości są katolikami. Nieliczni, przede wszystkim mieszkający w północnej części Polski, są członkami Kościoła ewangelicko-augsburskiego. W niektórych kościołach diecezji opolskiej celebrowane są Msze św. w języku niemieckim.

Czesi

W dziele ewangelizacji Polski dużą rolę odegrali w XII-XIV wieku przybyli z Czech: benedyktyni, norbertanie, augustianie-eremici, kanonicy regularni, karmelici trzewiczkowi. Początek migracji Czechów do Polski datowany jest na pierwszą połowę XVI wieku. Przybyli wtedy Bracia Czescy, uciekający przed prześladowaniami w swoim państwie. Kolejne fale migracji napłynęły do Polski w pierwszej połowie XVII oraz w drugiej połowie XVIII wieku. Na początku XIX wieku miała miejsce migracja związana z powstaniem i rozwojem przemysłu włókienniczego w Łodzi. Wcześniej, w XVIII wieku, do Zelowa w województwie łódzkim przybyli z Czech uchodźcy religijni. Obecnie żyją w tym mieście ich potomkowie. W 1998 r. Zelów odwiedził ówczesny prezydent Republiki Czeskiej Václav Havel.

Przynależność do czeskiej mniejszości narodowej zadeklarowało 2 833 obywateli polskich, głównie w województwach: śląskim, mazowieckim, dolnośląskim. Według spisu powszechnego z 2011 r., językiem czeskim jako „domowym” posługiwało się 1451 osób. Kultura i język czeski są propagowane w Polsce dzięki działalności przez ponad dwa wieki parafii ewangelicko-reformowanej we wspomnianym Zelowie oraz przez powstałe tu w 2010 r. Stowarzyszenie Czechów w Polsce. Od 2012 r. w Zelowie działa ponadto Klub Czeski, zainteresowany literaturą i filmem czeskim. Na poddaszu kościoła ewangelicko-reformowanego znajduje się Muzeum w Zelowie – Ośrodek Dokumentacji Dziejów Braci Czeskich.

Kaszubi

Kaszubi mają silne poczucie odrębności językowej oraz kulturowej – są potomkami wschodnich Pomorzan (Słowian nadbałtyckich). Elementami kaszubskiej tożsamości są: język, specyficzne zwyczaje i obrzędy, a także bardzo silne przywiązanie do Kościoła katolickiego.

W konsekwencji prowadzonej przez władze w okresie PRL przymusowej polonizacji mniejszości narodowych i etnicznych liczni Kaszubi zostali zmuszeni do opuszczenia Polski. W 2000 r. grupa ta liczyła 500 tys. osób w Polsce i 100 tys. za granicą. Język kaszubski uznawany był przez dziesięciolecia za dialekt języka polskiego, a nie osobny język. Na początku trzeciej dekady XXI wieku w Polsce żyło ok. 400 tys. osób posługujących się językiem kaszubskim, spośród których 100 tys. uważało go za język ojczysty. W roku szkolnym 2020/21 ok. 20 tys. dzieci uczyło się tego języka w kilkudziesięciu szkołach.

W Wejherowie znajduje się Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej, a w Pucku – Muzeum Ziemi Puckiej im. Floriana Ceynowy. Kulturę Kaszubów upowszechnia też Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie z siedzibą w Gdańsku, przy którym powstał Klub Studencki „Pomorania” skupiający młodych ludzi głównie z Pomorza, chociaż nie tylko. Aktywne jest także Stowarzyszenie „Ziemia Pucka” z siedzibą w Czarnym Młynie, a w Wyższym Seminarium Duchownym Diecezji Pelplińskiej w Pelplinie działa założony już w 1908 r. Klub Studentów Kaszubów „Jutrzniô”, który zrzesza kleryków Kaszubów.

Ważnymi imprezami kulturalnymi są Letnia szkoła języka kaszubskiego, kultury i historii Kaszub oraz cykl koncertów pt. Spotkania z muzyką Kaszub w Wejherowie.

Za „Jerozolimę kaszubską” uważana jest Kalwaria Wejherowska, gdzie znajduje się otoczony kultem wizerunek Matki Bożej Wejherowskiej ukoronowany w 1999 r. koronami papieskimi przez Jana Pawła II. Kaszubi udają się też z pielgrzymką do Swarzewa, gdzie w kościele parafialnym znajduje się łaskami słynąca rzeźba Matki Bożej (XV wiek). W 1982 r. została zainicjowana Piesza Pielgrzymka Kaszubska na Jasną Górę. Jest to najdłuższa, licząca ponad 600 km, trasa pielgrzymkowa w Polsce.

Kaszubi pielgrzymują też do Kalwarii Wielewskiej w Wielu na Pomorzu Gdańskim, która uważana jest za duchowe centrum Kaszubów ziemi zaborskiej, a także do sanktuariów maryjnych w Kościerzynie, Matemblewie, Sianowie i Swarzewie. Rybacy kaszubscy od 1981 r. płyną łodziami w Morskiej Pielgrzymce Rybackiej z Półwyspu Helskiego wodami Zatoki Puckiej z Kuźnicy, Władysławowa i Jastarni na odpust Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Pucku. W kilkunastu parafiach na Pomorzu sprawowana jest liturgia w języku kaszubskim. Kościół katolicki zawsze służył jedności Kaszubów z polskim narodem. Tworzył bezpieczną dla Kaszubów „niszę”, w której była zachowana i pielęgnowana ich tradycyjna kultura rolna. – Historycy podkreślają – wskazuje Kaszub, ks. prof. dr hab. Jan Perszon – że długotrwałe obcowanie Kaszubów z ludnością niemiecką wytworzyło w nich specyficzne cechy, które uważane są za charakterystyczne dla tej grupy etnicznej. Jedną z nich jest spoistość i solidarność rodzinna (krewniacza). Rodzina stanowiła zasadnicze i trwałe naturalne środowisko życia. Kaszubi byli też mocno związani z rodzimą ziemią. Przypisywano im pracowitość, zaradność, twardą obowiązkowość, chłodną równowagę i szczere przywiązanie do wiary i Kościoła. C.d.n.