Początki tego święta, ustanowionego na Zachodzie, są związane z kultem Najświętszego Sakramentu i stanowią odpowiedź na błędy francuskiego teologa z XI wieku – Berengariusza z Tours i jego zwolenników, którzy negowali rzeczywistą obecność Chrystusa w Eucharystii, uznając w niej jedynie symbol. Święto to zostało wprowadzone w całym Kościele przez Urbana VI w 1264 r. Po reformach Soboru Watykańskiego II otrzymało ono nazwę uroczystości Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa.

W innych źródłach znaleźć można informację, że bezpośrednią przyczyną ustanowienia święta Bożego Ciała było objawienie, które otrzymała belgijska zakonnica – bł. Julianna (1193 – 1258), przeorysza klasztoru Augustynek w Cornillon. Następcy Urbana VI wzbogacili obchody Bożego Ciała o oktawę i uroczyste błogosławieństwo. Procesje upowszechniły się w całym Kościele katolickim w XV wieku, a zwłaszcza w wiekach XVI i XVII, w okresie kontrreformacji, jako m.in. odpowiedź na poglądy twórców wyznań reformowanych przejętych przez nich od wspomnianego już Berengariusza i jego kontynuatorów.

W Polsce obchody Bożego Ciała rozpoczęły się bardzo wcześnie, najprawdopodobniej niedługo po tym, jak zainicjowała je belgijska diecezja w Liege. Mamy świadectwa, że pierwsze polskie obchody tego święta były organizowane w Krakowie po 1320 r. Wprowadził je biskup krakowski Nanker, właściwie Jan Kołda herbu Oksza (ok. 1270 – 1341), a wkrótce wprowadzono je także w innych diecezjach.

Począwszy od XV wieku, najważniejszym momentem obchodów Bożego Ciała są uroczyste procesje, które wychodzą z kościołów do czterech ołtarzy, przybranych zielenią oraz kwiatami, ustawionych na zewnątrz świątyń. Przy każdym ołtarzu czytana lub śpiewana jest Ewangelia i udziela się wiernym błogosławieństwa.

Krakowski prototyp

Krakowskie procesje Bożego Ciała stały się wzorem dla procesji organizowanych w całym kraju, warto zatem skorzystać z opisu zostawionego nam przez Klemensa Bąkowskiego, wybitnego znawcę dziejów Krakowa, który na podstawie źródeł historycznych opisał „typową” procesję odbywającą się w stolicy ówczesnej Rzeczypospolitej.

Bąkowski w dziele wydanym w 1911 r. napisał: „Boże Ciało należało do najwystawniejszych uroczystości. Wcześniej już polecano zamiecenie i uporządkowanie ulic i rynku, ratusz ubierano gałęziami dębowymi. Jeżeli król bawił w Krakowie, to oczywiście jemu i jego dworowi pierwsze służyło miejsce. Mieszczanie występowali zbrojno z muzyką, cechy z chorągwiami i kongregacja kupiecka, prowadząca długie spory o pierwszeństwo miejsca z cechami. Z wieży ratusznej przygrywała druga muzyka procesji złożonej z niezliczonej ilości księży, bractw w rozmaitych ubiorach, feretronów, chorągwi i tłumów; w orszaku każdej parafii jeden z bractwa dźwigał kocioł miedziany na plecach, w który bito pałkami, wywołując głuchy grzmot, wtórujący hukowi strzelb. Nad Sakramentem nieśli «velun» (baldachim) osoby zacne cztery”. Oczywiście – skracając opis – król z senatorami i z licznym wojskiem w pełnym uzbrojeniu, w otoczeniu wyższego kleru szedł na przedzie, budząc zachwyt niezliczonych tłumów. Trasa prowadziła od zamku do Rynku krakowskiego i z powrotem, łączyła symbolicznie zamek królewski z mieszczańską świątynią – kościołem Panny Marii, najwyższe władze z ludem Krakowa. A gdy mijała procesja – oddajmy znów głos Bąkowskiemu – „trębacz (...) wlazł na sam wierzch wieży kościoła tegoż i stanął na gałce podle powietrznika, a ująwszy się go jedną ręką, trąbił głosem przyjemnym ową pieśń: Jesu dulcis memoria”. Jak widać z opisu, religijny charakter uroczystości bynajmniej nie odbierał jej walorów widowiskowych.

Wiadomo, stolica

Ksiądz Jędrzej Kitowicz, który opisał drobiazgowo procesje Bożego Ciała w Warszawie w czasach panowania Augusta III Sasa i Stanisława Augusta Poniatowskiego, a zatem w czasach, gdy najważniejsze obchody tego święta miały miejsce już poza dawną stolicą kraju, podkreśla niezwykłą wystawność uroczystości oraz pisze o zwyczaju wcześniej nieznanym: „Wyglądający z kamienic oknami na procesję, którymi najwięcej są damy, muszą zamykać okna, gdy się procesja zbliża, a to dlatego, żeby te obiekta wabiące wzrok do siebie nie czyniły dystrakcji (przeszkody – przyp. R.K.) nabożeństwu – i wielce nieprzyzwoita rzecz jest, żeby głowy tych lalek nad Sanctissimum górowały”.

Zwyczaje i obyczaje

Kult Eucharystii najpełniej w liturgii wyrażały monstrancje. Bodaj najsłynniejsza z nich jest mierząca 110 cm wysokości gotycka monstrancja, arcydzieło polskiego złotnictwa, znajdująca się na Jasnej Górze. Pisze o niej ks. Władysław Smoleń: „Podarował ją w 1542 r. król Zygmunt I. Świadczy o tym umieszczony na obiekcie orzeł oraz inicjał «S». W niektórych zapisach zaznacza się, że «została własną ręką Króla Jego Mości uczyniona». Z nią wiąże się niezatarta pamięć z czasów oblężenia Jasnej Góry z 1655 roku, kiedy obnosił ją po wałach w czasie procesji eucharystycznej przeor ks. Augustyn Kordecki”.

W wielu miastach uroczystościom Bożego Ciała towarzyszyły rozmaite widowiska, w Krakowie były to harce konika zwierzynieckiego, czyli Lajkonika, w oktawę święta. Pisze Bąkowski: „Po skończeniu procesji przybywało na dziedziniec klasztorny (chodzi o klasztor Norbertanek – R.K.) zgromadzenie włóczków zwanych dziś rybakami (...). Po ich przybyciu wychodziła ksieni i inne zakonnice do okna (...). Poza bramą dziedzińca daje się słyszeć muzyka, na jej odgłos udają się ku bramie, a tu wpada na dziedziniec otoczony muzyką jeden z włóczków, po tatarsku ubrany z wielką buławą w ręku, udając, jakby jechał na dzielnym rumaku, a w istocie pieszo skaczący, bo rumak jego jest wypchany i zręcznie przystrojony. Rozpoczyna harce ze zgromadzonym ludem, napada na jednych i straszy wypchaną swą buławą, a drugich doprawdy nią uderza. Na koniec wszyscy poprzedzeni od wojującego z ludem Tatara, zwanego przez lud konikiem, opuszcza klasztor, udając się na zabawę, na którą PP. Norbertanki dostarczyły częstacji”. Owej „częstacji”, czyli jadła i napojów, dostarczali również burmistrz oraz biskup krakowski, których odwiedzał Lajkonik wraz z orszakiem, ubrany w strój zaprojektowany przez Stanisława Wyspiańskiego. Wiadomo, że w przeszłości również w wielu innych miastach polskich w oktawę Bożego Ciała odbywały się liczne zabawy, inscenizacje o treści religijnej i historycznej oraz zabawy kostiumowe itp. W wielu diecezjach uznano, że odwracają one uwagę od obrzędów religijnych, zostały więc zakazane i ślad po nich zaginął.

Raz na ludowo

Z obchodami Bożego Ciała i oktawy wiązały się także wierzenia, obrzędy i zwyczaje ludowe, a nawet praktyki magiczne, głównie ochronne. Wierzono powszechnie, że zielone gałązki wierzbowe zabrane z ołtarza, przy którym czytano Ewangelię w Boże Ciało, mają olbrzymią moc magiczną. Zabierano je z ołtarzy i wkopywano w zagony i narożniki pól, układano w stajniach i oborach, zatykano je w izbach za świętymi obrazami, co miało chronić przed burzami, gradami, czarami i złymi urokami.

Powszechny był zwyczaj poświęcania wianków w oktawę Bożego Ciała, podczas ostatniego Nieszporu. Zygmunt Gloger podkreślał, że nie tylko sam wianek, ale i jego woń uważane były za symbol cnoty. Napisał: „Kościół w modlitwie, którą odmawia kapłan przy ceremonii poświęcania, prosi Boga, aby przyjął wonne cnoty tych, którzy składają Mu na ołtarzu wieńce i zioła. Wieńcami zdobi się monstrancja podczas tego nabożeństwa. Wianki te i zioła poświęcone zawieszają na ścianach, u obrazów lub nad drzwiami, i przechowują przez rok cały, przypisując im cudowne właściwości. Kładą je pod podwalinę zakładanych domów, pod pierwszy snop, zwieziony do stodoły we żniwa, okadzają dom i gumna w przekonaniu ochrony od pioruna”.

W niektórych regionach Polski wito wianki i przynoszono je w Boże Ciało na ołtarz w kościele i leżały na nim, za zgodą księdza, przez całą oktawę, by nabierać mocy. Poświęcone wykorzystywano do magicznych działań, zioła wykruszano z wianka, sypano na rozżarzone węgle i okadzano dom, bydło, chorych ludzi oraz dodawano je do leczniczych naparów. Poświęcone wianki wkładano pod głowę umarłym jako magiczną świętość, która miała im pomóc odejść w zaświaty i uzyskać wiekuiste zbawienie. Barbara Ogrodowska, wybitna znawczyni zwyczajów ludowych, pisze z kolei: „W rogi pola wkopywano przepisane odręcznie teksty czterech Ewangelii czytanych podczas procesji, w każdy róg inną, aby słowo Boże strzegło upraw. Zwyczaj ten praktykowano głównie we dworach, czasami był również przejmowany przez chłopów”.

Boże Ciało, jedno z najważniejszych świąt w katolicyzmie, przez wieki obchodzone przez Polaków, znalazło znaczące miejsce zarówno w wysokiej kulturze narodowej, jak i w wierzeniach ludowych. Bez wątpienia miejsce Bożego Ciała znalazło się przede wszystkim w sercach wierzących Polaków.