W sandomierskim Muzeum Diecezjalnym eksponowanych jest wiele dzieł sztuki powstałych jako wynik mistycznych doświadczeń i medytacji pasyjnej, kiedy ukształtowały się nowe tematy ikonograficzne o szczególnie silnym wyrazie emocjonalnym. Wśród nich są: Pieta, Mąż Boleści, Chrystus Frasobliwy i Krucyfiksy mistyczne. Dzieła te zatrzymują, wzruszają, pobudzają do medytacji nad misterium crucis.

Utrwalone emocje

Wśród licznych dzieł rzeźbiarskich w kolekcji muzeum znajduje się krucyfiks wykonany w drugiej połowie XVIII wieku w warsztacie Macieja Polejowskiego, rzeźbiarza ze Lwowa. Jest to rzeźba o niezwykłej sile wyrazu i ekspresji, co uwidacznia się w sposobie modelowania postaci Chrystusa, mięśni napiętych bólem ponad miarę, rany przebitego boku zakrzepłej na kształt winnego grona. W kolekcji muzeum wyróżnia się obraz Chrystus dźwigający krzyż, dzieło malarza bolońskiego z pierwszej połowy XVII wieku. Jest to przedstawienie wyodrębnione z narracyjnych scen ukazujących Via crucis, którą przebył Jezus. Spotykamy Chrystusa w drodze na szczyt Golgoty, w chwili udręki. Jego oblicze naznaczone jest bólem z powodu doznanego cierpienia i smutkiem, a zarazem rodzące słowa przebaczenia, wypowiedziane później na krzyżu, wobec tych, którzy „przyrządzili krzyż na Jego ramiona”.

Narzędzia Męki Pańskiej

Na temat ten zwraca uwagę ornat żałobny z połowy XVIII wieku z haftem przedstawiającym Chrystusa Ukrzyżowanego, z którego ran tryska krew na skąpane w ogniu dusze czyśćcowe. Ornat podkreśla zbawczy charakter męki Chrystusa na krzyżu, która ma moc oczyszczania z grzechów. Na plecach wyhaftowane są arma Christi Narzędzia Męki Pańskiej, symbole, które unaoczniają etapy Męki Chrystusa. Przedstawiono je także na obrazie z połowy XVIII wieku, którego elementy wykonane są z kości mamuta i aplikowane na aksamit. Jest to dzieło Chantów (Ostiaków) ludu zamieszkującego zachodnią Syberię. Narzędzia Męki Pańskiej tworzą tu ramę dla ukazanej w centralnej części grupy Ukrzyżowania na tle murów Jerozolimy, stojących przy krzyżu Maryją i Janem, a także aniołów zbierającymi do kielichów mszalnych krew Pana. Pod krzyżem widnieje czaszka Adama, nawiązująca do opowieści apokryficznej o miejscu grobu pierwszego człowieka, na którym miał stanąć krzyż Chrystusa. Wśród wyobrażonych na obrazie symboli znajduje się naczynie, w którym Piłat umył ręce, sakiewka z trzydziestoma srebrnikami, kogut – symbol zaparcia się Piotra, latarnia Malchosa i miecz – symbole pojmania, bicz, obcęgi, dłoń żołnierza policzkującego Jezusa, sznur, którym Go związano i kolumna biczowania, drabina do wspięcia się na krzyż, z przewieszoną na niej tkaniną – symbolem obnażenia, włócznia Longina oraz gąbka nasączona octem. W muzeum znajduje się wiele paramentów liturgicznych, których dekoracja odwołuje się do Męki Pańskiej. Jedna z palek służących do osłaniania kielicha mszalnego, pokryta jest haftem z XVII wieku wyobrażającym Męża Boleści siedzącego na czerwonej tkaninie, która ułożona jest na brzegu otwartego grobu symbolizującego Zmartwychwstanie. Z drzewa krzyża zwisają niczym owoce arma Christi korona cierniowa i bicze. Symboliczna roślinność haftowana pod stopami Chrystusa zieloną jedwabną nicią, zdaje się zapowiadać poranek rezurekcji.