Teoretycznie powinniśmy przespać 1/3 naszego życia. I nie jest to czas zmarnowany. Dla naszego organizmu, a zwłaszcza mózgu, jest to czas konkretnych zadań, które jeśli nie są zrealizowane podczas snu (np. przez jego zbyt krótki czas albo z powodu bezsenności), zakłócają rytm normalnego funkcjonowania w ciągu dnia.

Taki sen, jaki dzień

W znacznej mierze każdy z nas jest reżyserem, scenografem i aktorem własnego snu. Na to, co nam się śni, wpływa przede wszystkim to, jak przeżyliśmy dzień. To kluczowa zasada, ale nie jedyna. Na nasz sen mają wpływ również doświadczenia z przeszłości (zarówno pozytywne, jak i negatywne) oraz stany duchowo-emocjonalne, w których trwamy od dłuższego czasu.

Bardzo duży wpływ na nasz sen ma także to, jak spędzamy ostatnie godziny przed nocnym spoczynkiem. Źle przeżyty wieczór (np. kłótnia z kochaną osobą, dostarczenie sobie negatywnych treści za pomocą telewizji lub internetu) utrudnia najpierw samo zaśnięcie, a następnie obniża jakość snu. Z czym się kładziemy, z tym wstajemy. Gdy zasypiamy, nasz mózg włącza nam nie „stop”, ale „pauzę” i sam podejmuje intensywną pracę. Segreguje i utrwala to, co dostarczyliśmy sobie lub otrzymaliśmy w ciągu dnia. Aby mógł przeprowadzić ten proces prawidłowo, potrzebuje już pewnego przygotowania przed snem, np. przez wieczorne wyciszenie czy spokojną modlitwę. W przeciwnym razie dziwnie przeżyty wieczór powoduje, że rano wstaje dziwny człowiek.

To, co w pierwszym opisie stworzenia stanowi refren podsumowujący każdy dzień twórczej pracy Boga: „i tak upłynął wieczór i poranek” (Rdz 1, 8), może być odzwierciedleniem naszego rytmu dobowego. Z wieczoru wchodzimy od razu w poranek (w tekście biblijnym nie ma nawiązania do nocy!). Nocny sen jest naszą drogą do poranka. Drogą, o którą trzeba codziennie dbać, czyli należy chodzić spać o właściwej godzinie i nie zabierać ze sobą żadnej formy gniewu (napięcia). W tej kwestii Biblia radzi dobitnie: „niech nad waszym gniewem nie zachodzi słońce” (Ef 4, 26).

Sen jest przede wszystkim naszym dziełem i nie należy traktować go magicznie. Poszukiwanie jego wyjaśnienia w sennikach raczej kształtuje postawę zabobonu, niż ubogaca obiektywną wiedzę. Niekiedy sen może się stać formą komunikacji Boga z człowiekiem, rzadko natomiast (czego jednak nie można wykluczyć) staje się przestrzenią, którą próbuje zagospodarować szatan.

Sny dane od Boga

Sen wynikający z naszej, ludzkiej, natury jest jak ewangeliczna przypowieść, w której przez powszechnie znany obraz (np. pasterza, winnicy, ziarna gorczycy) jest nam przekazana jakaś konkretna prawda. Gdy wstajemy rano, warto przyjrzeć się naszej „sennej przypowieści” i zastanowić, jaką prawdę może nam przekazywać. Nasze sny są dla nas.

Sen, który jest darem Boga, najczęściej ma na celu dodać otuchy w czekających trudach, potwierdzić misję lub odsłonić nieco jakieś zagadnienie dotyczące Bożych spraw. Przykładem może być sen Jakuba, w którym zobaczył on drabinę opartą na ziemi, a swym wierzchołkiem sięgającą nieba oraz wspinających się i schodzących po niej aniołów. Podczas snu usłyszał także słowa Boga (por. Rdz 28, 12-16). Dla wędrującego do Charanu Jakuba sen ten stał się wsparciem i równocześnie ukazał mu więź (bliskość) nieba z ziemią, świata „dworu niebian” ze światem ludzkim (symbol drabiny).

Czasem sen dany od Boga staje się jasny dopiero po dłuższym czasie. Odzwierciedleniem tej rzeczywistości mogą być opisy snów 17-letniego Józefa, syna Jakuba, w których widział on najpierw snopy, a następnie słońce, księżyc i jedenaście gwiazd oddających mu pokłon (por. Rdz 37, 5-10). Sny te potrzebowały wielu lat, by zarówno sam Józef, jak i jego rodzina mogli je zrozumieć (Józef stał się zarządcą całego Egiptu, a jego bracia i poddani faraona rzeczywiście oddawali mu pokłon).

Sny dane bezpośrednio od Boga są zwykle proste, jednoznaczne i przynoszą duchowy pokój temu, kto je śni. Nie oznacza to jednak, że ich treść jest łatwa lub od razu wyrazista. Są one też nie dziwaczne, ale doskonale zharmonizowane z życiem tego, kto takie sny otrzymał. To jedna z ich ważnych cech. Przyjrzyjmy się snom Józefa, męża Maryi. Ewangelista Mateusz utrwalił cztery z nich i zawarte w nich polecenia. Wszystkie dotyczą Józefa, Maryi i Jezusa: „przyjmij Maryję do siebie” (por. Mt 1, 20); „uchodźcie do Egiptu i pozostańcie tam, aż otrzymasz następną informację” (por. Mt 2, 13); „wracajcie do ziemi Izraela” (por. Mt 2, 19-20); „udajcie się w okolice Galilei” (por. Mt 2, 22). Po każdym z tych snów Józef wiedział, co powinien czynić, a to, co miał czynić, było bezpośrednio związane z jego życiem i życiem kochanych przez niego osób.

Podobna sytuacja zaistniała w życiu apostoła Pawła, który realizował swoją drugą podróż misyjną. Znajdował się on w Azji Mniejszej, w pobliżu brzegów Europy, ale pierwotnie nie zamierzał przeprawiać się na kontynent europejski. Dopiero widzenie (senne?) Macedończyka i jego słowa: „Przepraw się do Macedonii i pomóż nam” (Dz 16, 9), spowodowały, że Paweł pomógł Europejczykom uwierzyć w Chrystusa.

Na sny diabelskie trzeba wewnętrznie przyzwolić lub świadomie się wystawić na kąsanie szatana. Czymś odrębnym natomiast są jego ataki podczas snu, ale niemanifestujące się w samym śnie (zmagał się z nimi np. św. Jan Maria Vianney).

Budzik zmartwychwstania

Pośród wielu biblijnych metafor snu (np.: lenistwa – por. Prz 6, 9-11; 20, 13; 26, 14; duchowego odrętwienia – por. Iz 51, 17 – 52, 1; braku czuwania – por. Mk 14, 34-42) najważniejsza jest ta odnosząca się do śmierci (por. np.: Ps 13, 4; Dn 12, 2; 1 Tes 4, 13-15). Sam Jezus tak nazwał śmierć, budząc z jej snu córkę Jaira (por. Mk 5, 35-43) oraz swojego przyjaciela Łazarza (por. J 11, 11-44). Chrystus jest też pierwszym, który zmartwychwstał, czyli umarł, a po przywróceniu życia już nigdy więcej nie umrze. Apostoł Paweł stwierdził, że „Chrystus zmartwychwstał jako pierwszy spośród tych, którzy zasnęli” (1 Kor 15, 20). Obraz ten wykorzystał starożytny kaznodzieja w pięknej homilii na Świętą i Wielką Sobotę:

„[Narrator] Co się stało? Wielka cisza spowiła ziemię; wielka na niej cisza i pustka. Cisza wielka, bo Król zasnął. Ziemia się przelękła i zamilkła, bo Bóg zasnął w ludzkim ciele, a wzbudził tych, którzy spali od wieków. Bóg umarł w ciele, a poruszył Otchłań (...).

[Jezus] Snem śmierci zasnąłem na krzyżu i włócznia przebiła mój bok za ciebie, który usnąłeś w raju i z twojego boku wydałeś Ewę, a ta moja rana uzdrowiła twoje zranienie. Sen mej śmierci wywiedzie cię ze snu Otchłani”.

„Cmentarz” to słowo wywodzące się z języka greckiego i oznacza miejsce do spania. Do tej symboliki nawiązuje stara tradycja chrześcijańska, według której, naszych zmarłych układamy w trumnach jak na łóżkach z poduszką, by było im jak najwygodniej, a obok, jak przy łóżku w domu, układamy różaniec, książeczkę do modlitw...

Śpiących na naszych cmentarzach, a w przyszłości także nas, gdy spoczniemy obok nich, obudzi „budzik” zmartwychwstania, a dokładnie – jak czytamy w Pierwszym Liście do Tesaloniczan – będzie to „głos archanioła i dźwięk trąby Bożej” (4, 16).

Trzeba dobrze przeżyć dzień i mądrze przespać noc, aby rano wstać wypoczętym. Trzeba dobrze przeżyć życie, by w ranek zmartwychwstania powstać ze snu śmierci do wiecznego odpoczynku.

Autor jest duszpasterzem i biblistą,

redaktorem naukowym

serii Biblia Impulsy.