Do pielgrzymki papieża w 1983 r. mogło dojść rok wcześniej, w 1982 r., albo... w ogóle nie dojść. Komuniści zrobili sporo, żeby do niej nie dopuścić. Kluczowe znaczenie miało spotkanie abp. Józefa Glempa z gen. Wojciechem Jaruzelskim w listopadzie 1982 r.

Ustalono wstępny termin pielgrzymki i jej najważniejsze warunki. O szczegółach mówiono w dalszych rozmowach. Wykorzystywano rozmaite preteksty, by usunąć kolejne miasta z programu. Pielgrzymka omijała m.in.: Lublin, Łódź, Piekary Śląskie i Szczecin.

Komuniści kontestowali niektóre punkty wizyty, np. to, by papież w Poznaniu udał się pod pomnik Ofiar Czerwca 1956 i żeby spotkał się z Lechem Wałęsą, liderem „Solidarności”. Starano się ograniczyć frekwencję w czasie uroczystości, pod pretekstem konieczności zapewnienia papieżowi bezpieczeństwa.

W kraju uciśnionym

Oficjalnym celem był udział papieża w obchodach 600-lecia obecności Obrazu Jasnogórskiego na polskiej ziemi, beatyfikacja s. Urszuli Ledóchowskiej, br. Alberta Chmielowskiego i o. Rafała Kalinowskiego. Jednak hasło pielgrzymki: „Pokój tobie, Ojczyzno moja”, mówiło wprost, co jest najważniejsze.

Organizatorzy przyjazdu Jana Pawła II drżeli, jak to się wszystko odbędzie. Niektórzy byli sceptyczni, czy jest czas i miejsce, żeby papież przyjeżdżał. Stan wojenny był tylko formalnie zawieszony, wciąż obowiązywało wiele jego rygorów. Zniesiono go dopiero po pielgrzymce, w lipcu.

– Słuchaliśmy wszyscy tego pierwszego przemówienia papieża na lotnisku i od razu poczuliśmy, że wszystkie nasze wątpliwości zupełnie opadały, bo papież mówił dokładnie tak, jak należało mówić w tym momencie w uciśnionym kraju – mówił Niedzieli ks. Jan Sikorski, w latach 80. duszpasterz internowanych, należący do komitetu organizacyjnego pielgrzymki.

Pielgrzymka trwała osiem dni, miała bogaty program, w spotkaniach z Janem Pawłem II wzięło udział około 7 mln Polaków, najwięcej na krakowskich Błoniach – niemal ponad 2 mln osób, ale chyba najbardziej wspominano potem pobyt papieża w stolicy.

Bliscy duchem

Wysiadając 16 czerwca z samolotu na Okęciu, Jan Paweł II złożył, jak cztery lata wcześniej, pocałunek na ojczystej ziemi. Tym gestem rozpoczynał wizyty we wszystkich odwiedzanych przez siebie krajach. Chwilę potem w przemówieniu powitalnym tłumaczył, że pocałunek złożony na polskiej ziemi ma jednak szczególny sens.

– To jakby pocałunek złożony na rękach matki – albowiem Ojczyzna jest naszą matką ziemską – powiedział. I matką szczególną. – Niełatwe są jej dzieje, zwłaszcza w ostatnich stuleciach. Jest matką, która wiele przecierpiała i wciąż na nowo cierpi. Dlatego też ma prawo do miłości szczególnej – mówił.

Jan Paweł II cytował Ewangelię, nie pozostawiając wątpliwości, do kogo się zwraca.

– Proszę, aby szczególnie blisko raczyli być ci, którzy cierpią. Proszę o to w imię słów Chrystusa: „byłem chory, a odwiedziliście Mnie; byłem w więzieniu, a przyszliście do Mnie”. Nie mogę odwiedzić wszystkich chorych, uwięzionych, cierpiących – ale proszę ich, aby duchem byli blisko mnie – mówił.

Po ulicach stolicy

Po przemówieniu na Okęciu był przejazd pełną ludzi aleją Żwirki i Wigury, homilia w warszawskiej archikatedrze, krótki, acz znaczący, pobyt w kościele Ojców Kapucynów przy ul. Miodowej i wreszcie spotkanie z grubo ponad milionem wiernych na Stadionie Dziesięciolecia.

Wzdłuż tras przejazdu papamobile na ulicach stolicy ustawiały się tłumy. Oprócz kwiatów, ludzie kładli wzdłuż trasy obrazki, różańce, rozkładali zakazane transparenty „Solidarności” i flagi narodowe.

Machali chorągiewkami i transparentami: „Boże, ufamy Ci” albo: „Ojcze Święty, pobłogosław”. I Papież chętnie tego błogosławieństwa udzielał. Pozdrawiał, uśmiechał się do pielgrzymów, podawał im ręce.

W homilii wygłoszonej w katedrze warszawskiej na Starym Mieście, w czasie Mszy św. poświęconej tajemnicy krzyża, powiedział słowa, które musiała zmrozić komunistów.

– Wraz ze wszystkimi moimi rodakami, zwłaszcza z tymi, którzy najboleśniej czują smak zawodu, upokorzenia, cierpienia, pozbawienia wolności, krzywdy, podeptanej godności człowieka, staję pod krzyżem – mówił.

Wcześniej modlił się przy sarkofagu kard. Stefana Wyszyńskiego, w homilii przypomniał, że przed dwoma laty pobyt w szpitalu po zamachu uniemożliwił mu udział w pogrzebie.

O nich pamiętał

Wymowna była wizyta Jana Pawła II w kościele Ojców Kapucynów przy Miodowej. Papież pozdrawiał tylko zgromadzonych (artystów, działaczy Prymasowskiego Komitetu Pomocy, studentów, robotników). Zapamiętano zdjęcie, które doskonale pokazało tamtą atmosferę. Maja Komorowska uśmiecha się do papieża, Aleksandra Śląska ociera łzy wzruszenia, obok skupieni Klemens Szaniawski i Jan Englert.

W centrum uwagi znalazła się poetka Barbara Sadowska, matka Grzegorza Przemyka, zamordowanego kilka tygodni wcześniej przez milicję maturzysty. Jan Paweł II objął osieroconą przez syna matkę, z głową przykrytą czarnym welonem.

Ks. Sikorski w czasie tego spotkania miał okazję zamienić dwa zdania z Ojcem Świętym, powiedział, że internowani modlą się za niego. – Papież spojrzał na mnie: „A tak, ja o nich pamiętam, powiedz im, że jutro będę właśnie o nich mówił” – opowiadał potem ks. Sikorski.

Kiedy przemawiał na stadionie, grupa internowanych rozwinęła ogromny transparent. – Nie wiem, jak im się to udało przenieść, no i rzeczywiście Ojciec Święty do nich skierował słowa – wspominał ks. Sikorski.

Bóg zwyciężył

W czasie głównej uroczystości na ówczesnym Stadionie Dziesięciolecia, przybyło tam, jak obliczano, ponad milion, może nawet półtora mln osób. Gdy Jan Paweł II wspomniał w homilii o więźniach sumienia najpierw zapadła cisza, a potem rozległy się oklaski.

Nawiązując do okrągłej rocznicy Odsieczy Wiedeńskiej, o drodze do zwycięstwa moralnego, zwracał uwagę, że prowadzi do niego wewnętrzne nawrócenie, doskonalenie się. W kolejnych wystąpieniach, wbrew nadziejom komunistów, papież kierował słowa wprost do sterroryzowanego społeczeństwa.

Znajdowały się tam czytelne odniesienia do „Solidarności” jako ruchu społecznego, a także do ogólnoludzkiego braterstwa w cierpieniu – oceniał po latach dr hab. Rafał Łatka. Wpisywały się one w motyw wolności narodu, zbiorowości i każdego człowieka.

Druga pielgrzymka Jana Pawła II do Ojczyzny miała bardzo istotny wpływ na polską rzeczywistość społeczno-polityczną – ocenia Rafał Łatka – szczególnie dla podtrzymania oporu wobec komunistycznej dyktatury i wlania w serca Polaków nadziei.