Zmierzając do drohickiego grodu od strony wschodniej, czyli od Siemiatycz, zaraz na wjeździe do miasta rzuca się w oczy wielość świątyń. Wśród nich ta wyróżniająca się ciepłym kolorem słońca i piasku. Podążając od zachodu, uważny podróżny tuż za Skrzeszewem dostrzeże jaskrawy punkt wyróżniający się wśród nadbużańskiej roślinności. Podobnie położony na południe od Drohiczyna Korczew czy Szczeglacin mogą podziwiać fronton tej drohiczyńskiej świątyni. Nieco trudności mogą mieć podróżujący od północnej strony, z Ostrożan, ponieważ na pierwszy plan wysuwa się kościół pofranciszkański. Niemniej jednak, trudno się oprzeć wrażeniu, że kościół Trójcy Przenajświętszej skupia na sobie uwagę przybywających do Drohiczyna z każdej strony świata.

Zanurzeni w historię

Czy tym kierował się św. Jan Paweł II powołując 5 czerwca 1991 r. do istnienia diecezję drohiczyńską, a tym samym kościół pojezuicki podnosząc do godności katedry? Z pewnością wpłynęło na to wiele czynników, w tym bogata i pełna tragizmu historia tej świątyni. Według dawnych przekazów, Władysław Jagiełło po przyjęciu chrztu ufundował w Drohiczynie, podlegającym wówczas biskupom płockim, na górze zwanej Poświętne, kościół parafialny Trójcy Przenajświętszej. W 1409 r. papież Aleksander V włączył Drohiczyn z niemal całym Podlasiem do diecezji włodzimierskiej, w 1425 r. połączonej z łucką. W jej obrębie pozostał do trzeciego rozbioru Polski.

W 1555 r. została zbudowana nowa murowana świątynia. W 1618 r. bp Stanisław Udrzycki – sufragan łucki, dokonał rekoncyliacji kościoła parafialnego, ponieważ wcześniej został splamiony krwią.

Czasy jezuickie

Na zaproszenie ks. kan. Pawła Jędrzeja Petrykowskiego, 21 sierpnia 1654 r. przybyli z Pułtuska dwaj jezuici: o. Jan Sawicki herbu Cholewa – przeor drohicki i o. Daniel Jankowski, którzy spotkali się z życzliwością podlaskiego duchowieństwa. W sierpniu 1655 r. miasto doznało wielu szkód, wyrządzonych przez wojska feldmarszałka Magnusa Gabriela de La Gardie. W czasie „potopu szwedzkiego”, 3 maja 1657 r., kościół parafialny został ograbiony i uszkodzony przez wojska Jerzego II Rakoczego – księcia siedmiogrodzkiego. Po zniszczeniu Drohiczyna, biskup łucki Jan Stefan Wydżga przekazał tymczasowo parafię Towarzystwu Jezusowemu. Król Jan II Kazimierz Waza, 2 marca 1659 r., wydał przywilej na przekazanie zakonowi jezuitów beneficjum parafialnego. Uroczysta instalacja pierwszego proboszcza jezuickiego miała miejsce 10 grudnia 1661 r.

Zakonnicy zbudowali najpierw drewniany klasztor, który po zniszczeniu na początku maja 1657 r. został wkrótce odbudowany, a następnie ponownie spalony w 1660 r. W roku następnym jezuici odbudowali spaloną rezydencję. W 1668 r. papież Klemens IX zatwierdził fundację kolegium ojców jezuitów przy kościele Trójcy Świętej. W 1696 r. na miejscu rozebranej do krypt starej świątyni, rozpoczęto budowę nowego kościoła, istniejącego do dzisiaj. Prace zainicjował o. Aleksander Żardecki, gwardian klasztoru drohickiego. Konsekracji nowej świątyni, która odbyła się w pierwszą niedzielę po Trzech Królach – 10 stycznia 1723 r., dokonał ks. Stefan Bogusław Rupniewski – biskup łucki.

Po kasacie jezuitów

21 lipca 1773 r. papież Klemens XIV skasował zakon jezuitów. Ostatnim rektorem kolegium w Drohiczynie był ks. Jan Stankiewicz, który po kasacie pracował tutaj jako proboszcz. Komisja Edukacji Narodowej 14 września 1774 r. przekazała kolegium pojezuickie księżom pijarom. Rok później Sejm Rzeczypospolitej przyjął uchwałę o przekazaniu pijarom parafii drohickiej i całego beneficjum.

W ramach represji popowstaniowych, w 1832 r. władze zamknęły szkołę i nowicjat, a w 1845 r. skasowały klasztor księży pijarów. Parafię, kościół i klasztor przekazano duchowieństwu diecezjalnemu, a gmach kolegium przeszedł pod zarząd świecki. Pierwszym proboszczem diecezjalnym został 15 sierpnia 1845 r. ks. Stanisław Roszkowski.

Okupacja sowiecka i niemiecka

Kościół Trójcy Przenajświętszej, jako jedyny w Drohiczynie, nie został zamknięty i zdewastowany w czasie zaboru rosyjskiego. Dopiero okupacja sowiecka w latach 1939-1941 doprowadziła do całkowitej dewastacji wnętrza świątyni. Porąbano doszczętnie barokowe ołtarze, a wewnątrz świątyni urządzono stajnię. Ówczesny proboszcz ks. Edward Juniewicz zdołał ocalić jedynie osiem spośród 38 obrazów oraz dwie spośród 153 rzeźb, wszystkie kielichy i niektóre ornaty. W latach 1941-1944 kolejni okupanci – Niemcy – urządzili tutaj strzelnicę.

Czasy powojenne

Po wojnie proboszczowie i parafianie drohiczyńscy włożyli wiele wysiłku, aby kościół przywrócić do dawnej świetności. W podziemiach katedry, gdzie dawniej chowano wojewodów i kasztelanów podlaskich, obecnie spoczywają: ks. Kazimierz Bukraba – biskup piński, ks. kan. Jan Wasilewski – wikariusz generalny diecezji pińskiej oraz ks. Władysław Jędruszuk – pierwszy biskup drohiczyński.

W dawnych gmachach pojezuickich od 1950 r. ma swą siedzibę Kuria Diecezjalna (najpierw pińska, a od 1991 r. drohiczyńska), natomiast od 1957 r. – Wyższe Seminarium Duchowne.

Matka kościołów nowej diecezji

Papież Jan Paweł II 5 czerwca 1991 r., powołując do istnienia diecezję drohiczyńską, podniósł kościół Trójcy Przenajświętszej do rangi katedry. Tym samym stał się on kościołem biskupa drohiczyńskiego, w którym znajduje się jego tron – specjalne krzesło – symbol władzy biskupiej, szczególnie nauczycielskiej. Katedra stanowi główną świątynię diecezji – jest Kościołem-Matką. Największym wydarzeniem w jej dziejach było nawiedzenie przez św. Jana Pawła II – 10 czerwca 1999 r. Po Nabożeństwie Ekumenicznym, odprawionym na błoniach Drohiczyna, Ojciec Święty modlił się przy grobie śp. bp. Władysława Jędruszuka.

W latach 2002-2005, staraniem bp. Antoniego P. Dydycza został przeprowadzony remont generalny katedry drohiczyńskiej. On też, przy udziale wielu członków Konferencji Episkopatu Polski, 10 stycznia 2005 r., dokonał rekonsekracji katedry oraz poświęcenia ołtarza głównego.

Jubileusz kościoła katedralnego to nie tylko okazja, by zagłębić się w jej dawne dzieje. To również sposobność do wyrażenia wdzięczności wszystkim tym, którzy przyczynili się do jego budowy, a także poprzez wieki dbali o jego utrzymanie i funkcjonowanie. To także dobra okazja, by umacniać w sobie więź z lokalnym Kościołem i poczucie odpowiedzialności za jego losy.