Kradzież „rzeczy świętych”, a zatem wyjętych z codziennego użytku i przeznaczonych do spełniania kultu (np. kielichów, monstrancji, relikwiarzy, ale też obrazów i rzeźb), stanowi nie tylko rodzaj przestępstwa, lecz także świętokradztwo. Osoba, która – przez kradzież – znieważa przedmioty sakralne, popełnia grzech ciężki, obrażając Boga. Świętokradztwem jest też handel skradzionymi rzeczami kościelnymi; grzeszy zarówno ten, kto sprzedaje, jak i ten, kto kupuje wcześniej skradzione przedmioty.

Wartość bez miary

W rejestrach policyjnych odnotowuje się: kradzieże cudzej rzeczy, kradzieże z włamaniem i kradzieże rozbójnicze. Przedmioty, które zostały skradzione z miejsc kultu (kościołów, kaplic) bądź z przestrzeni stanowiących infrastrukturę sakralną (np. placów przykościelnych, cmentarzy), nie są odrębnego rodzaju kradzieżą. Co ciekawe, w innych państwach kradzież przedmiotów sakralnych ma kwalifikację inną niż przestępstwo kryminalne.

Materialną wartość każdego skradzionego przedmiotu sakralnego można oszacować. Wartości historycznej pamiątek religijnych, które często stanowią jednocześnie skarb narodowy, żadną miarą nie można jednak wyliczyć. To przedmioty kultu, które przez setki lat znajdowały się w danym kościele i przetrwały największe kataklizmy dziejowe: wojny, powstania, represje, prześladowania. Wiele z nich ukrywano przed barbarzyństwem wrogów, by w czasach pokoju mogły wrócić na swoje miejsce. Ich dotknięcie przez osoby świeckie było nie do pomyślenia...

Nic nowego

Akty kradzieży przedmiotów kultu nie są w historii niczym nowym ani niespotykanym; w Polsce miały miejsce w okresie międzywojennym, w czasie II wojny światowej, w PRL i po 1989 r.

1 października 1980 r. z jednego z najpiękniejszych kościołów Pojezierza Mazurskiego, którym opiekują się jezuici, zginęła monstrancja z ok. 1723 r., wykonana ze srebra złoconego, w kształcie drzewa lipowego, o wadze ok. 7 kg i wysokości ok. 92 cm, autorstwa złotnika z Królewca – Samuela Grewego. W nocy z 19 na 20 marca 1986 r. – w czasie remontu bazyliki – włamano się do archikatedry w Gnieźnie; obiektem zainteresowania złoczyńców był sarkofag św. Wojciecha. Sprawcy, którzy zostali dość szybko ujęci, skradli płaskorzeźbę wykonaną ze srebra i zdewastowali pozostałe części trumny. W miejscach zamieszkania złodziei ówczesna milicja obywatelska odkryła również srebro „pozyskane” przez nich w wyniku kradzieży w innych miejscach.

W czasach komunistycznych ginęły korony z obrazów Matki Bożej w świątyniach w każdym regionie Polski – od Pomorza po Tatry. Komunistom w Polsce przeszkadzały wszelkie korony: na głowie Orła Białego, na obrazach Matki Bożej i Jej Syna. Najchętniej zdarliby je wszystkie ze świętych wizerunków (i to czynili), by w ten sposób pokonać ducha polskości. Inspiratorzy zrywania koron nigdy nie zostali do końca „rozszyfrowani”. Przez lata ginęły wota, najczęściej wykonane ze srebra, będące znakiem wdzięczności wiernych za cuda dokonywane przez pośrednictwo Matki Bożej czy świętych, przy których wizerunkach przedmioty te były eksponowane.

W 1913 r. Pius X zezwolił na koronację łaskami słynącego obrazu Matki Bożej Zawadzkiej w Jej sanktuarium w Zawadzie k. Dębicy na Podkarpaciu. Nie doszła ona do skutku w związku z wybuchem I wojny światowej. Uroczystości koronacyjne odbyły się 8 września 1920 r. W 1921 r. korony zostały skradzione; odzyskano je i 24 lipca 1924 r. odbyła się uroczystość rekoronacji.

W 1960 r. z obrazu Matki Bożej Boreckiej w kościele w Borku Starym na Pogórzu Dynowskim k. Rzeszowa skradziono złote korony. Były to pierwsze korony w historii już suwerennej Polski, po odzyskaniu przez nią niepodległości w 1918 r., nałożone na obraz Matki Bożej w 1919 r. Rekoronacja obrazu nastąpiła w 1961 r., po czym obraz ponownie został okradziony z koron – w 1992 r. Drugiego ich nałożenia dokonano w 1995 r.

W nocy z 21 na 22 października 1987 r. „nieznani sprawcy” skradli korony ze słynącego łaskami obrazu Matki Bożej Pocieszenia w sanktuarium Matki Bożej Pocieszenia na Górze Świętej Maryi w Jodłówce na Podkarpaciu. Rekoronacji wizerunku dokonał św. Jan Paweł II w Rzeszowie 2 czerwca 1991 r., podczas swojej IV pielgrzymki do ojczyzny.

Pod koniec lat 70. ubiegłego wieku zniknęły wota z kościoła Jezuitów w Kaliszu. Pod koniec lat 80. z wotów miało zostać okradzione sanktuarium Matki Bożej Prymasowskiej Wspomożycielki w Rokitnie k. Błonia na Mazowszu, przy drodze, którą przed wiekami zmierzali prymasi Polski z Warszawy do Łowicza.

W nocy z 18 na 19 czerwca 1981 r. ograbiony został kościół Mniszek Benedyktynek pw. Panny Marii w Sierpcu k. Płocka. Łupem złodziei padła korona z głowy figury Madonny z Dzieciątkiem, będąca wyrobem tekstylno-zdobniczym. Zaginęły też liczne wota dziękczynne z metali szlachetnych, pereł, korali i bursztynów przez wieki gromadzone w średniowiecznej świątyni.

W styczniu 1983 r. z obrazu Piekoszowskiej Matki Bożej Miłosierdzia w Piekoszowie k. Kielc zostały skradzione święte korony oraz wota otaczające wizerunek. Kradzież ta stanowiła próbę detronizacji Boga z życia ludzi, którzy Jemu i Jego Matce bezgranicznie zaufali. Rekoronacja wizerunku, jako akt zadośćuczynienia za grzech świętokradztwa, miała miejsce 18 maja 1986 r.

W nocy z 9 na 10 lutego 1991 r. skradziono dwa relikwiarze (srebrne, a z zewnątrz pozłacane) z bazyliki Dominikanów w Lublinie. W pierwszym z nich znajdował się jeden z największych, nie tylko w Polsce, fragmentów Drzewa Krzyża Świętego. W drugim relikwiarzu przechowywano natomiast świętą drzazgę z tegoż drzewa.

W nocy z 14 na 15 maja 2003 r. skradziono z kaplicy w kościele św. Michała Archanioła we Wrocławiu fragment habitu św. Teresy Benedykty od Krzyża. Złodzieje nie ruszyli jednak relikwiarza, co może rodzić pytania o motywację tego przestępstwa. Edyta Stein, przyszła filozof i męczennica z Auschwitz-Birkenau, Żydówka chrześcijanka, uczestniczyła w tym kościele w latach 30. XX wieku (po przyjęciu chrześcijaństwa) w codziennej Mszy św.

11 czerwca 2021 r. zginęły relikwie św. Brata Alberta wraz z relikwiarzem z sanktuarium św. Józefa w Krakowie.

Sukienki, wota i rynny

Złodzieje upodobali sobie też kradzieże tzw. sukienek, najczęściej wykonanych ze srebra, które zdzierali z wizerunków Matki Bożej. Oddzielną grupę skradzionych przedmiotów stanowią obrazy z kościołów katolickich oraz ikony z cerkwi.

Zainteresowanie złodziei budziły – i budzą do dziś – nie tylko paramenty, ale też wszystko to, co miało jakąkolwiek wartość. Istniały zorganizowane grupy przestępcze, które specjalizowały się w kradzieży miedzianych rynien przytwierdzonych do zewnętrznych świątynnych ścian. W 2007 r. zerwano i skradziono miedzianą blachę z prawosławnej kaplicy cmentarnej na najstarszej nekropolii w Lublinie. Podobnie miedziane rynny, założone w ramach renowacji świątyni, zginęły kilka lat temu z kościoła w Izbicy Kujawskiej, w diecezji włocławskiej. Przez lata ginęły w Polsce tony miedzianej blachy, która była przeznaczona na remont dachów świątyń, często wprost zrywano ją z budynków kościelnych, z wież dzwonnic. Katalog ograbionych z blachy polskich świątyń byłby na pewno pokaźny.

Nieznani

Kalendarium kradzieży dokonanych w obiektach sakralnych oraz spis skradzionych przedmiotów kultu zarówno w PRL, jak i obecnie, są przeobfite. Powyżej zwrócono uwagę tylko na niektóre z tych aktów. I o ile kradzież skarbów kultury była zwykle nagłaśniana przez media, również w czasach komunistycznych, o tyle w przypadku wotów czy innych „nie tak starych” przedmiotów często fakty te otaczano milczeniem.

Los wielu skradzionych przedmiotów kultu często został przesądzony. Przetopione monstrancje czy kielichy nigdy już nie odzyskają swojej pierwotnej formy. Inne, być może, trafiły do zbiorów kolekcjonerów dzieł sztuki, którzy wszakże nie nagłaśniają swojej pasji; może jeszcze inne zostały wykorzystane do sprawowania niereligijnych obrzędów bądź porzucone...

Większość sprawców – „nieznanych” – tych przestępstw nie została ujęta. Najczęściej też skradzione przedmioty nie wróciły na swoje miejsce. Część skradzionych zabytków jest zarejestrowana w agendzie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.