...opactwo na Świętym Krzyżu jest najstarszym polskim sanktuarium? Dokładna data jego założenia nie jest znana, ale tradycja podaje 1006 r. i wiąże ją z fundacją Bolesława Chrobrego. Począwszy od powstania opactwa aż do jego kasacji w 1819 r., gospodarzami sanktuarium byli benedyktyni. Obecnie opiekę nad nim sprawują misjonarze oblaci Maryi Niepokalanej. W miejscu tym przechowywane są relikwie Drzewa Krzyża Świętego. Związana jest z nimi legenda o węgierskim królewiczu św. Emeryku, który miał przywieźć je ze sobą na dwór Bolesława Chrobrego. To od nich opactwo oraz wzgórze, na którym jest ono położone, wzięły nazwę.

Sanktuarium na Świętym Krzyżu odegrało ważną rolę w kształtowaniu naszej kultury. Przez wieki zaliczano je do najważniejszych kompleksów monastycznych w naszym kraju. Aż do potopu szwedzkiego było jednym z głównych miejsc pielgrzymkowych w Polsce.

Zabudowa zespołu klasztornego jest architektonicznie niejednorodna – powstawała na przestrzeni niemal dziewięciu stuleci; odzwierciedla długą historię konwentu i zmiany zachodzące w architekturze. Możemy tu podziwiać: późnogotyckie krużganki, świątynię o wspaniałych późnobarokowych fasadach, zapierające dech w piersiach freski Mateusza Rejchana z 1782 r., unikatowe późnobarokowe wyposażenie zakrystii czy cenne przykłady kamieniarki i plastyki kamiennej z okresu od XV do XVIII wieku.

Czasy zaborów oraz II wojny światowej odcisnęły swoje brutalne piętno na zabudowie klasztornej. Sanktuarium zostało wkomponowane w malowniczą panoramę Gór Świętokrzyskich, co dodatkowo sprzyja wyciszeniu i modlitewnej kontemplacji. W czerwcu 2013 r. podniesiono je do godności bazyliki mniejszej. Sanktuarium każdego roku odwiedza ok. 300 tys. pielgrzymów.