Per aspera ad astra

Inicjatywa powstania w podziemiach klasztoru muzeum opowiadającego o Węgrowie, współistnieniu różnych religii i kultur na przełomie lat, zrodziła się w 2012 r. Jej inicjatorką była ówczesna dyrektor Sokołowskiego Ośrodka Kultury, obecna wicemarszałek Senatu RP, Maria Koc. Na przestrzeni minionych lat, pomimo wysiłku członków Stowarzyszenia Klasztor Węgrów – Centrum Dialogu Kultur, nie udało się z racji finansowych wcielić tej idei w życie. Dopiero pod koniec 2017 r. pojawiła się nadzieja, że pomysł stanie się faktem, a to za sprawą Marii Koc, dzięki jej staraniom zarezerwowano środki w budżecie państwa na 2018 r. Został wówczas powołany zespół historyków, osób związanych z Węgrowem, którzy opracowali scenariusz do ekspozycji. Pomocą merytoryczną wykazała się także Synagoga im. Nożyków w Warszawie, parafie prawosławne w Siedlcach oraz w Warszawie, a także parafia protestancka w Węgrowie.

Początkowy projekt adaptacji i aranżacji podziemia opiewał na kwotę ponad miliona zł, co znacznie przekraczało możliwości finansowe parafii klasztornej. Jednak dzięki zaangażowaniu i zrozumieniu wielu osób i instytucji udało się zminimalizować koszty i sprostać zadaniu. Prace adaptacyjne zostały dofinansowane ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Partnerem ekspozycji jest Totalizator Sportowy, a samo otwarcie ekspozycji, które odbyło się 28 marca br. zostało dofinansowane ze środków Urzędu Miasta Węgrowa. Szczegółowa relacja z otwarcia ekspozycji ukaże się w kolejnym numerze.

Miasto kultur i religii

W Węgrowie na przestrzeni sześciu wieków mieszkali ludzie różnych religii: katolicy, protestanci, Żydzi, prawosławni. Miasto było swojego rodzaju fenomenem na arenie krajowej. – Ekspozycja jest próbą pokazania, iż pomimo różnych religii i dorobku kulturowego, możemy razem żyć, budować dobro wspólne i tworzyć życie społeczne – mówi dr Marek Sobisz, kustosz klasztoru i ekspozycji muzealnej w Węgrowie. Różnice nie zawsze muszą dzielić, ale czasami mogą stać się elementem ubogacającym.

Ekspozycja została podzielona na 5 stref. Pierwsza z nich składa się z ogólnego wprowadzenia do historii miasta. Druga strefa poświęcona jest katolicyzmowi. Na kartach i mapach wystawy szczególne miejsce znajduje klasztor i bazylika z przylegającym dawniej klasztorem księży bartoszków (komunistów). – Akcent położony jest na to, aby pokazać, jak religia katolicka oddziaływała na społeczność przez dzieła kultury, sztukę wizualną, edukację – podkreśla kustosz klasztoru. Z kolejnej strefy oglądający dowiedzą się więcej na temat judaizmu. Pod koniec XIX wieku pomieszczenia w południowo-zachodnim narożniku klasztoru przebudowane zostały na cerkiew prawosławną dla rosyjskich urzędników i wojskowych przebywających w Węgrowie. Było to niebywałe, ponieważ w jednym budynku znajdował się zarówno kościół katolicki, jak i prawosławna cerkiew, co będzie można zobaczyć na fotografii pochodzącej z początku XX wieku. Dalsza wędrówka historyczna przewiduje zatrzymanie się przy protestantyzmie. W tej części możemy doszukać się informacji na temat samej religii; jak wyłonił się kalwinizm i luteranizm. Ponadto, dowiemy się więcej o postaciach takich jak np. Bogusław Radziwiłł, właściciel miasta Węgrów, który zapisał się na kartach powieści Henryka Sienkiewicza. Na uwagę zasługuje również fakt, iż już w XVI wieku istniała w Węgrowie protestancka drukarnia, w której drukowane były dzieła Piotra z Goniądza, jednego z najbardziej czołowych ariańskich teologów XVI wieku. To pokazuje, jak wielką rangą w tamtych czasach mógł się poszczycić Węgrów.

W gabinecie luster

Swoista wędrówka historyczna kończy się na ostatniej strefie epilogu, która wedle zamysłu ma skłonić do podjęcia refleksji na temat różnorodności, opowiedzianej we wcześniejszych strefach. Pewnego rodzaju gabinet luster jest przestrzenią do spojrzenia na siebie przez pryzmat różnych kultur i religii. Pomocna w tym przypadku będzie pochodząca z początku XX wieku panorama Węgrowa od strony rzeki Liwiec z widokiem na wszystkie kościoły. Stąd ekspozycja muzealna, a w niej gabinet luster pozwala spojrzeć w przyszłość w kontekście przeszłości i zaprezentowanego wielokulturowego dorobku przodków. Wzmianka o szacunku i relacjach międzykulturowych może być swoistą dygresją do tego, w jaki sposób my sami odnosimy się do innych, czy potrafimy okazywać życzliwość pomimo różnic, a w razie potrzeby nieść pomoc.

Spotkanie z historią

– Ta wystawa nie jest stricte wykładem historycznym, lecz propozycją spotkania się z historią przez religię i kulturę ukazaną w nowatorskiej formie – mówi dr Marek Sobisz. Jeżeli kogoś zainteresują prezentowane treści, zdjęcia, materiały, będzie mógł sięgnąć po ogólnie dostępną literaturę oraz pogłębić swoją wiedzę i zainteresowania.

Dodatkowy element, przy stworzonej aranżacji, stanowią różnego rodzaju środki wyrazu. Jako ludzie kontaktujemy się ze światem przez zmysły i dlatego bardziej przemawia do nas to, co widzimy i czego dotykamy. Dlatego w ekspozycji zostały wykorzystane takie elementy jak: cegła, drewno, metal i beton. Każdy z nich w sztuce projektowania do czegoś innego się odnosi i w różny sposób oddziałuje. W opowieści narracyjnej o wielokulturowości Węgrowa zostały wykorzystane także takie środki multimedialne jak: ekrany, monitory dotykowe i wkomponowany przy każdej strefie dźwięk. Wspomniane środki wyrazu dedykowane są szczególnie młodemu pokoleniu. – Chcemy, aby młodzież, kiedy usłyszy o ekspozycji „Węgrów – Miasto Wielu Kultur i Religii”, nie utożsamiała tego z muzeum, do którego może mieć pejoratywne nastawienie – mówi dr Marek Sobisz. Ekspozycja jest propozycją spotkania się z historią, która może dużo wnieść do naszego życia, niejednokrotnie zaskoczyć i otworzyć oczy na wiele nowych spraw.

Krok w przyszłość

Zgodnie ze wstępną propozycją, w piątki będzie można oglądać ekspozycję. Wierni i osoby zainteresowane będą mogły także zejść i obejrzeć podziemia klasztoru w niedzielę. Ponadto, po wcześniejszym telefonicznym umówieniu się na określony termin, będzie również możliwość obejrzenia wystawy. – Obserwacja potrzeb ludzi w tym zakresie z czasem wszystko zweryfikuje – mówi kustosz klasztoru i ekspozycji w Węgrowie.

Ekspozycja wystawy muzealnej poświęconej wielokulturowości Węgrowa jest dopiero częścią całego projektu, w ramach którego ma powstać Centrum Dialogu Kultur w Węgrowie. W partnerstwie z archidiecezją lwowską, parafia klasztorna w Węgrowie otrzymała dofinansowanie na remont klasztoru, co pozwoli wykorzystać potencjał dziedzictwa historycznego zakonu reformatorów dla rozwoju turystyki i życia społeczno-kulturalnego w Polsce i Ukrainie. Jak się okazało, klasztor w Rawie Ruskiej na Ukrainie jest taki sam jak tutejszy w Węgrowie, stąd pomysł zawiązania współpracy i wyremontowania budynków. W perspektywie dwóch lat mają również powstać miejsca noclegowe. – Naszym zamysłem jest to, aby wokół tego projektu organizowało się życie edukacyjno-kulturalne (koncerty, sympozja, konferencje), a społeczeństwo mogło zacieśniać więzy – dodaje kustosz klasztoru i ekspozycji w Węgrowie.