Kult Jezusa Miłosiernego, któremu początek dała s. Faustyna Kowalska, to jeden z najważniejszych przejawów życia Kościoła w XX wieku. Wiąże się z nim ściśle postać św. Jana Pawła II. Polski Papież kanonizował s. Faustynę 30 kwietnia 2000 r., w Roku Wielkiego Jubileuszu; stała się ona pierwszą świętą nowego tysiąclecia. Sam zmarł 2 kwietnia 2005 r., w wigilię Niedzieli Miłosierdzia Bożego – święta, które ustanowił.

Pytanie o „miarę zła”

Niedługo przed śmiercią Jana Pawła II ukazała się książka „Pamięć i tożsamość”, zapis jego rozmów z dwoma polskimi myślicielami: ks. Józefem Tischnerem i Krzysztofem Michalskim. „Wiek XX – pisał Papież – był w jakimś sensie widownią narastania procesów dziejowych, a także procesów ideowych, które zmierzały w kierunku wielkiego «wybuchu» zła, ale także był widownią ich pokonywania”.

Ów wielki „wybuch zła” to przede wszystkim ideologie totalitarne: nazizm i komunizm, których wyznawcy uczynili z terenów swojego panowania „nieludzką ziemię”. Krótko po wojnie w liście na Nowy Rok 1948 ówczesny prymas Polski – kard. August Hlond pisał: „Wierzymy, że przez Polskę spełni się Miłosierdzie Boże nad chorym kontynentem”. Będący u kresu życia Prymas zdawał sobie sprawę, że koniec wojny to nie koniec panowania ideologii zła w naszym kraju i naszej części Europy oraz jej wpływu na cały kontynent. Dostrzegał to także młody krakowski ksiądz Karol Wojtyła: „Już po zakończeniu wojny myślałem sobie: Pan Bóg dał hitleryzmowi dwanaście lat egzystencji i po dwunastu latach system ten się zawalił. Widocznie taka była miara, jaką Opatrzność Boża wyznaczyła temu szaleństwu. Jeżeli komunizm przeżył dłużej – myślałem – i jeśli ma przed sobą jakąś perspektywę dalszego rozwoju, to musi być w tym jakiś sens” („Pamięć i tożsamość”).

Jan Paweł II rozumiał, że nie jest łatwo odpowiedzieć na pytanie o sens pojawienia się i trwania tak wielkiego zła. Był zarazem przekonany, że szukając odpowiedzi, należy się skierować w stronę tajemnicy samego człowieka. Zdaniem Papieża, wiele tu wyjaśnia soborowa konstytucja „Gaudium et spes”: „Człowiek bowiem, badając swoje serce, stwierdza, że jest skłonny również do złego i że jest pogrążony w rozlicznych nieprawościach, które nie mogą pochodzić od dobrego Stwórcy. Tak więc człowiek jest w sobie samym podzielony, stąd całe życie ludzi, czy to indywidualne, czy też zbiorowe, okazuje się dramatyczną walką pomiędzy dobrem i złem, pomiędzy światłem i ciemnością. Co więcej, człowiek stwierdza swoją niezdolność do samodzielnego i skutecznego zwalczania ataków zła, tak że każdy czuje się jak gdyby spętany więzami niemocy” (nr 13). Ogromu zła wywołanego przez nazizm i komunizm nie sposób pojąć w kategoriach jedynie politycznych, historycznych. Trzeba odwołać się do myślenia filozoficznego, a ostatecznie teologicznego, do myślenia zrodzonego z wiary – nie po to, by „zrozumieć”, lecz by znaleźć sposób przezwyciężenia tego wielkiego zła: „Siostra Faustyna stała się rzeczniczką przesłania, iż jedyną prawdą zdolną zrównoważyć zło tych ideologii jest ta, że Bóg jest Miłosierdziem (...). I dlatego, powołany na Stolicę Piotrową, czułem szczególną potrzebę przekazania tych rodzimych doświadczeń, które z pewnością należą do skarbca Kościoła powszechnego” („Pamięć i tożsamość”).

Bóg Ojcem „bogatym w miłosierdzie”

Mówiąc o inspiracjach dla ogłoszenia Roku Świętego Miłosierdzia, papież Franciszek wymienił encyklikę „Dives in misericordia”. Została ona ogłoszona pod koniec 1980 r. W książce „Pamięć i tożsamość” Jan Paweł II pisał: „Wszystko, co zawiera się w encyklice «Redemptor hominis», przyniosłem ze sobą z Polski. Również refleksje zawarte w „Dives in misericordia” były owocem moich doświadczeń duszpasterskich zdobytych w Polsce, a w sposób szczególny w Krakowie. Przecież tam znajduje się grób siostry Faustyny Kowalskiej, której Chrystus pozwolił być szczególnie natchnioną wyrazicielką prawdy o Bożym miłosierdziu”.

Szczególnie chętnie cytowanym przez Jana Pawła II zdaniem z nauczania Soboru Watykańskiego II jest to, które mówi, że: „człowiek, będąc jedynym na ziemi stworzeniem, którego Bóg chciał dla niego samego, nie może się w pełni odnaleźć inaczej, jak tylko przez bezinteresowny dar z samego siebie” („Gaudium et spes”, nr 24). Ten głos ojców soboru stał się jednym z głównych motywów nauczania polskiego Papieża: każdy bez wyjątku człowiek jest przez samego Boga „chciany dla niego samego”, to znaczy: żyje, istnieje, bo sam Stwórca, Bóg Ojciec, go chce i miłuje. Nie przypadkiem uczeń i przyjaciel Papieża – ks. Tadeusz Styczeń swój komentarz do encykliki zatytułował: „Bóg Ojcem... Medytacja nad mniej znanym tytułem encykliki «Dives in misericordia». «Bóg Ojcem» to równie właściwy tytuł dla encykliki, co «Bogaty w miłosierdzie»”.

W encyklice jej Autor zwracał uwagę, że Chrystus z jednej strony odsłania człowiekowi samego człowieka, z drugiej – odsłania, a wręcz staje się dla nas obliczem Ojca. Na prośbę jednego z Apostołów, Filipa: „Panie, pokaż nam Ojca, a to nam wystarczy” Jezus odpowiada: „(...) tak długo jestem z wami, a jeszcze Mnie nie poznałeś? Kto Mnie zobaczył, zobaczył także i Ojca” (J 14, 8n.).

Jezus głosi Ewangelię miłosierdzia

Tytuł encykliki „Dives in misericordia” został zaczerpnięty z Listu do Efezjan: „Bóg, będąc bogaty w miłosierdzie, przez wielką swą miłość, jaką nas umiłował, i to nas, umarłych na skutek występków, razem z Chrystusem przywrócił do życia” (Ef 2, 4-5). Miłosierdzie Boga względem nas realizuje się zatem w Chrystusie, który – jak czytamy w encyklice – objawia, że „w świecie, w którym żyjemy, obecna jest miłość” (nr 3). Papież przywołuje wydarzenie opisane w Ewangelii wg św. Łukasza. Oto Jezus czyta w synagodze słowa z Księgi Izajasza: „Duch Pański spoczywa na Mnie, ponieważ Mnie namaścił i posłał Mnie, abym ubogim niósł dobrą nowinę, więźniom głosił wolność, a niewidomym przejrzenie; abym uciśnionych odsyłał wolnymi, abym obwoływał rok łaski od Pana” (por. Łk 4, 18-19). Izajaszowe słowa Jezus odniósł do siebie: „Dziś spełniły się te słowa Pisma, któreście słyszeli” (Łk 4, 21). W ten sposób Jezus wypowiada swe „mesjańskie orędzie”, cała zaś Ewangelia wg św. Łukasza jest w encyklice określona mianem „Ewangelii miłosierdzia”. Liczne opisy uzdrowień i odpuszczenia grzechów, uwalniania od złego, przypowieści o miłosiernym Samarytaninie, o zaginionej owcy, o zagubionej drachmie, o synu marnotrawnym i miłosiernym ojcu – wszystko to daje obraz ogromu Bożego Miłosierdzia wobec nas oraz wzywa, abyśmy okazywali miłosierdzie innym.

Jan Paweł II wskazywał na s. Faustynę Kowalską i szerzony przez nią kult Jezusa Miłosiernego jako inspirację dla ogłoszenia encykliki „Dives in misericordia”. Nie znajdziemy w niej jednak odwołania do s. Faustyny ani do jej „Dzienniczka”. Wtedy zresztą, gdy powstała encyklika, s. Faustyna nie była jeszcze wyniesiona na ołtarze. Mimo to przesłanie „apostołki Bożego Miłosierdzia” – jak ją później określił Jan Paweł II – jest w encyklice żywe. „Miłosierdzie samo w sobie, jako doskonałość nieskończonego Boga, jest również nieskończone. Nieskończona więc i niewyczerpana jest też gotowość Ojca w przyjmowaniu synów marnotrawnych wracających do Jego domu. Nieskończona jest gotowość i moc przebaczania, mająca swe stałe pokrycie w niewysłowionej wartości ofiary Syna. Żaden grzech ludzki nie przewyższa tej mocy ani jej nie ogranicza. I dlatego też Kościół głosi nawrócenie. Nawrócenie do Boga zawsze polega na odkrywaniu miłosierdzia, czyli owej miłości, która cierpliwa jest i łaskawa na miarę Stwórcy i Ojca. Nawrócenie do Boga jest zawsze owocem «odnalezienia» tego Ojca, który bogaty jest w miłosierdzie” (nr 13).

Do szukania i odnalezienia tego Ojca zachęca dziś papież Franciszek. Czyni to, idąc śladem swych poprzedników, zwłaszcza św. Jana Pawła II, a także „apostołki Bożego Miłosierdzia” – św. Faustyny Kowalskiej.